Muốn đặt mục tiêu học tập cho con mà không thêm áp lực, hãy thay mục tiêu điểm số bằng mục tiêu việc làm và sự tiến bộ của chính con: chọn một hai việc con làm được trong tháng, đo bằng những gì con thấy được hôm nay so với tháng trước, và để con tự viết mục tiêu bằng lời của mình. Con số điểm phụ thuộc vào đề, vào hôm đó con khoẻ hay mệt, con không điều khiển được hết. Việc làm thì con điều khiển được, nên mục tiêu theo việc làm giúp con thấy mình có sức.
Tình huống giả định: bé G mới lên lớp 6, về quê ăn giỗ ở nhà ông bà. Sáng chủ nhật, cả nhà ngồi ngoài sân, cạnh chum nước và mấy chậu cây ông chăm. Bố hỏi con: "Học kỳ này con đặt mục tiêu bao nhiêu điểm?" Con lắc đầu: "Con không biết, lên cấp hai khó lắm." Bài này đi qua cách đặt mục tiêu cùng con theo kiểu khác, dùng ngay trong buổi sáng ấy.
Vì sao "phải được tám" ít khi giúp con
Mục tiêu điểm số nghe rõ ràng, dễ đo. Nhưng với một đứa trẻ vừa lên lớp 6, nó có ba chỗ khó. Thứ nhất, con chưa biết cách nào để đạt được con số đó. Mục tiêu chỉ nêu đích, không nêu đường, nên con chỉ thấy mình đứng xa đích. Thứ hai, điểm lên xuống vì nhiều lý do ngoài tầm tay: đề khó, hôm đó đau đầu, cô chấm chặt phần trình bày. Con có thể học rất đúng mà vẫn hụt, và thấy cố gắng chẳng để làm gì.
Thứ ba, điểm số dễ kéo theo so sánh. Tám điểm là cao hay thấp còn tuỳ lớp được bao nhiêu, và con sẽ nhìn sang bạn để biết. Trong khi điều cha mẹ thật sự mong là con hiểu bài hơn tháng trước, tự học được nhiều hơn tháng trước.
Lấy chính con hôm qua làm mốc giải quyết cả ba chỗ ấy. Con biết hôm qua mình làm được gì, nên biết bước tiếp là gì. Việc làm nằm trong tay con. Và không cần nhìn sang ai.
Điều này không có nghĩa là bỏ qua điểm. Bảng điểm vẫn là một nguồn thông tin, cho biết con đang vướng ở môn nào, phần nào. Cha mẹ vẫn đọc nó, chỉ là đọc để tìm việc tiếp theo cho con, chứ không biến nó thành cái đích con phải chạy tới. Khi con thấy bố mẹ dùng bảng điểm như một tấm bản đồ, con cũng sẽ học cách nhìn nó bình thản như vậy, và lần sau nhận bài kém con sẽ hỏi "vậy con cần làm gì" thay vì chỉ buồn.
Ba kiểu mục tiêu, đặt cạnh nhau
Cùng một mong muốn "con học toán tốt hơn ở lớp 6", có thể viết thành ba kiểu mục tiêu. Bảng dưới cho thấy chúng khác nhau thế nào khi con sống cùng chúng mỗi ngày.
| Kiểu mục tiêu | Ví dụ | Con làm gì mỗi tối | Biết đã đạt khi |
|---|---|---|---|
| Điểm số | Học kỳ này toán được tám | Không rõ, cứ học nhiều | Có bảng điểm cuối kỳ |
| Việc làm | Mỗi tối tự làm bài tập toán trước, chỉ hỏi bố mẹ sau khi đã thử | Ngồi vào bàn, thử từng bài, đánh dấu bài chưa ra | Đếm được số tối con tự thử trước |
| Hiểu biết | Giảng lại được cho em cách cộng phân số khác mẫu | Mỗi tuần giảng lại một dạng bài | Con giảng trôi, đổi số vẫn làm được |
| Thói quen | Đọc đề hai lần, gạch chân điều đề hỏi trước khi làm | Tập ở mỗi bài | Bài kiểm tra ít câu sai vì đọc nhầm đề |
Kiểu thứ hai, thứ ba và thứ tư có thể dùng cùng lúc, nhưng mỗi tháng chỉ nên chọn một hai mục tiêu. Điểm số vẫn sẽ đến, như một hệ quả. Khi bảng điểm về, cha mẹ có thể đặt nó cạnh những gì con đã làm để cùng con nhìn mối liên hệ.
Ngồi đặt mục tiêu cùng con: một buổi ba mươi phút
Buổi đặt mục tiêu nên diễn ra ở chỗ thoải mái, không phải bàn học. Sân nhà ông bà, ghế đá công viên, hay góc phòng khách đều được. Chuẩn bị một cuốn sổ nhỏ riêng cho con, trang đầu để trống.
- Mở đầu bằng nhìn lại, chưa nhìn tới. Hỏi: "Tháng vừa rồi con thấy mình làm được gì mà hồi đầu năm chưa làm được?" Nếu con nói "không có gì", gợi ý cụ thể: tự soạn cặp, tự dậy đúng giờ, nhớ được lịch học các môn mới.
- Hỏi về chỗ còn khó: "Môn nào, phần nào con thấy mình còn lúng túng nhất?" Để con tự chọn, đừng chọn hộ dù bạn thấy môn khác đáng lo hơn.
- Cùng con biến chỗ khó thành một việc làm được trong tháng. Con nói "con muốn giỏi tiếng Anh hơn" thì hỏi tiếp: "Giỏi hơn là con làm được gì mà giờ chưa làm được?" Có thể thành "mỗi tối đọc to năm câu trong bài và tự hiểu nghĩa".
- Để con tự viết mục tiêu vào sổ, bằng chữ của con, kể cả khi câu chữ chưa gọn. Mục tiêu do con viết là của con; mục tiêu bố mẹ viết là của bố mẹ.
- Hẹn ngày xem lại, thường là bốn tuần sau, ghi ngày đó dưới mục tiêu. Câu chốt: "Đến hôm đó mình ngồi xem lại, đạt hay chưa đạt đều được, mình chỉ xem để biết tháng sau làm gì."
Nếu con không muốn đặt mục tiêu nào, nói "con chẳng cần", không ép. Có thể chỉ đặt một mục tiêu không liên quan tới học, như tự giặt đôi giày thể thao mỗi cuối tuần. Kỹ năng đặt mục tiêu và giữ nó dùng được ở mọi việc.
Xem lại sau bốn tuần: hỏi gì, nói gì
Mở sổ cùng con, để con đọc. Con đọc to mục tiêu mình đã viết. Có khi chính con cười vì câu chữ ngây ngô của mình một tháng trước, đó cũng là dấu hiệu con đã lớn thêm.
Hỏi về quá trình trước kết quả. "Trong tháng con làm việc này được bao nhiêu tối? Tối nào khó giữ nhất?" Câu hỏi này dạy con nhìn vào cách mình làm, không chỉ vào đích.
Đạt thì ghi nhận cụ thể. "Tháng trước con phải hỏi bố mỗi bài, tháng này con tự làm được gần hết rồi mới hỏi." Không cần thưởng; câu nhận ra sự thay đổi đã là phần thưởng.
Chưa đạt thì hỏi vì sao, không trách. "Con nghĩ vì sao tháng này khó giữ? Mục tiêu to quá hay tuần đó nhiều việc quá?" Phần lớn mục tiêu không đạt vì đặt quá to. Thu nhỏ lại cho tháng sau.
Để con quyết bước tiếp. Giữ mục tiêu cũ, làm khó thêm một chút, hay chuyển sang việc khác. Con quyết, bố mẹ góp ý.
Tiểu học và THCS: mục tiêu khác nhau thế nào
Với trẻ lớp 1 đến lớp 3, mục tiêu nên rất nhỏ, rất cụ thể và ngắn hạn, tính theo tuần chứ chưa theo tháng. Ví dụ: tuần này con tự soạn sách vở theo thời khoá biểu, hoặc đọc cho mẹ nghe một trang truyện mỗi tối. Có thể vẽ một ô vuông nhỏ trong sổ cho mỗi ngày con làm được, con tự tô. Trẻ nhỏ cần thấy tiến bộ bằng mắt.
Lớp 4, lớp 5, con đã đặt được mục tiêu theo tháng, có thể tự chọn môn mình muốn cố. Đây cũng là tuổi con bắt đầu so mình với bạn, nên cha mẹ cần giữ nhất quán: mốc là con tháng trước, không phải bạn ngồi bên.
Từ lớp 6 trở lên, con tự viết, tự xem lại được nhiều hơn, cha mẹ lùi về vai trò người hỏi. Trẻ lớp 8, lớp 9 có thể muốn đặt mục tiêu điểm cho kỳ thi chuyển cấp. Không cần cấm, chỉ cần cùng con chia mục tiêu ấy thành việc làm hằng tuần, để con không chỉ ôm một con số lớn suốt năm.
Một tháng của bé G: ví dụ cụ thể
Quay lại buổi sáng ở sân nhà ông bà. Sau một hồi hỏi chuyện, bé G nói con sợ nhất môn tiếng Anh, vì ở lớp 6 cô nói tiếng Anh nhiều, con nghe không kịp. Bố không đặt mục tiêu "tiếng Anh được tám". Bố hỏi tiếp: "Nghe không kịp là chỗ nào? Từ mới hay câu dài?" Con nghĩ một lúc: "Từ mới ạ, cô nói nhanh, con chưa thuộc từ của bài."
Hai bố con cùng viết mục tiêu, con cầm bút: "Mỗi tối thứ hai, tư, sáu, con đọc to từ mới của bài sắp học, mười phút." Ông ngồi bên cạnh góp vào: "Đọc cho ông nghe, ông chẳng biết tiếng Anh nhưng ông nghe được cháu đọc trôi hay vấp." Thế là mục tiêu có thêm một người nghe.
Bốn tuần sau, hai bố con mở sổ. Con làm được mười tối trên mười hai, hai tối bỏ vì đi sinh nhật bạn. Con kể giờ tiếng Anh con nghe được nhiều hơn, có lần còn giơ tay trả lời. Bài kiểm tra mười lăm phút cũng khá hơn, nhưng bố không nhắc tới điểm trước. Bố chỉ nói: "Hồi đầu tháng con bảo nghe không kịp, giờ con giơ tay được rồi." Tháng tiếp theo, con tự đề xuất thêm việc nghe một đoạn hội thoại ngắn trong sách mỗi tuần.
Sai hay gặp và cách tự kiểm sau một học kỳ
Những chỗ cha mẹ hay vấp khi giúp con đặt mục tiêu:
- Đặt quá nhiều mục tiêu một lúc, mỗi môn một cái. Con không nhớ nổi, rồi bỏ cả.
- Đặt mục tiêu thay con, rồi gọi đó là mục tiêu của con.
- Treo mục tiêu lên tường cho cả nhà thấy, chưa đạt thì con xấu hổ.
- Gắn mục tiêu với thưởng phạt, khiến con chọn mục tiêu dễ cho chắc ăn.
- Quên ngày hẹn xem lại, để mục tiêu chìm dần.
Sau một học kỳ, dấu hiệu đúng hướng là con tự nhắc tới mục tiêu của mình, tự nói "tháng sau con muốn thử cái khác", và nói về việc học bằng những câu như "dạo này con làm được" thay vì "con được mấy điểm". Nếu con liên tục đặt mục tiêu quá cao rồi tự trách nặng nề khi không đạt, hoặc có dấu hiệu lo âu kéo dài, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đặt mục tiêu điểm số cho con không?
Không nên lấy điểm số làm mục tiêu chính, vì con không điều khiển được hết điểm và dễ so với bạn. Đặt mục tiêu theo việc làm và sự tiến bộ của chính con giúp con biết phải làm gì mỗi tối, điểm số sẽ đến như một hệ quả.
Mục tiêu học tập cho con lớp 6 nên như thế nào?
Nên là một hai việc cụ thể trong tháng, như tự làm bài tập trước khi hỏi, hoặc giảng lại được một dạng bài. Con tự viết mục tiêu bằng lời của mình và hẹn ngày xem lại sau bốn tuần.
Con không đạt mục tiêu thì cha mẹ nên nói gì?
Hỏi con vì sao khó giữ, mục tiêu to quá hay tuần đó nhiều việc, không trách. Phần lớn mục tiêu không đạt vì đặt quá to, nên thu nhỏ lại cho tháng sau và để con quyết bước tiếp.
Làm sao để con thấy mình tiến bộ mà không so với bạn?
Giữ một cuốn sổ nhỏ ghi những gì con làm được qua từng tháng, và khi xem lại thì so với chính con tháng trước. Cha mẹ nói cụ thể điều đã thay đổi, ví dụ tháng trước con hỏi từng bài, tháng này con tự làm được gần hết.
Có nên thưởng khi con đạt mục tiêu không?
Không cần gắn thưởng với mục tiêu, vì con dễ chọn mục tiêu dễ cho chắc ăn. Một câu nhận ra sự thay đổi cụ thể đã là phần thưởng. Nếu muốn chia vui, làm một việc cùng nhau mà không nói đó là trả công.
Trẻ tiểu học có tự đặt mục tiêu được không?
Được, nhưng mục tiêu cần rất nhỏ, cụ thể và tính theo tuần. Ví dụ tự soạn sách vở theo thời khoá biểu, con tự tô một ô trong sổ mỗi ngày làm được để thấy tiến bộ bằng mắt.