Áp lực điểm số mà con cảm nhận phần lớn không đến từ những trận mắng, mà từ những thói quen nhỏ hằng ngày của cha mẹ: hỏi điểm đầu tiên khi con về, thở dài trước con số chưa như ý, nhắc chuyện thi cử trong mọi bữa ăn; muốn hạ áp lực, cha mẹ cần soát lại chính những thói quen ấy, đổi câu hỏi về điểm thành câu hỏi về bài, và giữ trong nhà những khoảng thời gian không nói chuyện học. Hạ áp lực không có nghĩa là thôi quan tâm. Con vẫn cần biết bố mẹ để ý tới việc học, chỉ là để ý theo cách không đè lên vai con.
Tình huống giả định: anh C lớp 9 là đứa trẻ chăm, điểm khá đều. Bố chưa bao giờ đánh hay quát con. Vậy mà một chiều đi dạo bờ sông, con buột miệng: "Bố ơi, mỗi lần về nhà con chỉ sợ bố hỏi điểm." Bố lặng đi. Bài này dành cho những cha mẹ như vậy: thương con, không nghĩ mình gây áp lực, và muốn biết mình đang làm gì khiến con nặng lòng.
Bảng tự soát: những thói quen nhỏ cộng thành áp lực lớn
Đọc chậm danh sách dưới đây, đánh dấu những điều nhà mình có. Không cần ai thấy, chỉ để bạn tự nhìn. Phần lớn cha mẹ đều có vài điều, chuyện đó bình thường.
- Câu đầu tiên khi con đi học về là hỏi về điểm hoặc bài kiểm tra.
- Bạn nhớ điểm từng môn của con rõ hơn tên bạn thân của con.
- Khi con khoe tám điểm, bạn hỏi "sao không được chín, mười".
- Bữa cơm nào cũng có chuyện thi cử, trường lớp, kỳ thi sắp tới.
- Bạn kể chuyện con của đồng nghiệp, họ hàng thi đỗ trường này trường kia trước mặt con.
- Bạn thở dài, im lặng hoặc đổi sắc mặt khi thấy điểm thấp, dù không nói gì.
- Lịch của con kín từ sáng tới tối, không có buổi nào được rảnh hẳn.
- Con không dám bỏ một buổi học thêm kể cả khi mệt hoặc ốm nhẹ.
- Bạn nói "bố mẹ hy sinh nhiều cho con như thế" khi bàn về chuyện học.
Nếu bạn đánh dấu từ ba điều trở lên, nhiều khả năng con đang cảm thấy nặng hơn những gì bạn nghĩ. Điều đáng nói là không điều nào trong danh sách là sai trái. Chúng đều xuất phát từ lo lắng và mong mỏi rất thật. Chỉ là con nhận chúng mỗi ngày, cộng dồn qua nhiều năm.
Vì sao cha mẹ thương con mà vẫn đè lên vai con
Nhiều cha mẹ hôm nay lớn lên trong những năm mà đi thi là con đường gần như duy nhất để đổi đời. Điểm số trong ký ức của họ gắn với lo âu, với bữa cơm của cả nhà. Mang nỗi lo ấy vào việc nuôi con là chuyện rất dễ hiểu. Khi con có bài kém, cái cha mẹ thấy không chỉ là một con số, mà là một nỗi sợ cũ.
Thêm vào đó là nhóm lớp Zalo, nơi mỗi tối có ai đó khoe con được giải, đỗ lớp chọn. Không ai cố ý tạo áp lực, nhưng đọc những tin đó sau một ngày làm việc mệt, cha mẹ dễ quay sang hỏi con một câu nặng hơn bình thường.
Áp lực cũng có thể đến từ sự hy sinh. Bố đi làm thêm để con học thêm, mẹ bỏ cơ hội thăng tiến để đưa đón con. Những điều đó đáng quý, nhưng khi con biết, con dễ thấy mình nợ bố mẹ một bảng điểm. Một đứa trẻ mười bốn tuổi không nên phải trả nợ bằng điểm.
Hiểu được gốc rễ này giúp cha mẹ nhẹ nhàng hơn với chính mình. Bạn không phải người xấu vì từng gây áp lực. Bạn chỉ cần thấy ra và đổi từng thói quen một.
Cũng nên biết rằng trẻ đọc nét mặt bố mẹ rất giỏi. Một cái nhíu mày khi nhìn bảng điểm, một tiếng "ừ" hơi ngắn hơn mọi khi, con đều nhận ra. Có đứa trẻ lớp 7 kể rằng con không sợ bị mắng, con sợ cái cách mẹ đặt điện thoại xuống bàn sau khi đọc tin nhắn của cô. Vì vậy hạ áp lực không chỉ là đổi lời nói, mà là tập để những phản ứng không lời ấy dịu đi, và khi lỡ để lộ thì nói thật với con rằng bố mẹ đang lo chứ không phải đang giận con.
Những câu nói thay thế, dùng được ngay tối nay
Thay câu hỏi điểm khi con vừa về. Thay vì "Hôm nay kiểm tra được mấy?", thử "Hôm nay ở lớp có chuyện gì vui không?" hoặc "Giờ nào hôm nay con thấy dài nhất?" Nếu có điểm muốn kể, con sẽ tự kể.
Thay câu "sao không được mười". Khi con khoe tám điểm: "Tám điểm à, con làm phần nào chắc nhất?" Bỏ hẳn chữ "sao không". Hai điểm còn thiếu sẽ có lúc để xem, không phải ngay lúc con đang vui.
Thay câu so sánh. Muốn kể chuyện con nhà ai đó đỗ trường tốt, dừng lại một nhịp. Nếu muốn khuyến khích, nói về chính con: "Năm ngoái con còn sợ môn hình, giờ con giảng cho bố nghe được rồi."
Thay câu nhắc hy sinh. Thay vì "Bố mẹ vất vả vì con thế này", nói "Bố mẹ lo cho con học vì bố mẹ muốn, không phải để con trả lại gì đâu." Câu này giải phóng cho con nhiều hơn bạn nghĩ.
Thêm một câu mới. Nói ít nhất một lần mỗi tuần, vào lúc không liên quan tới học: "Bố thích đi dạo với con thế này." Con cần nghe rằng mình được quý không vì bảng điểm.
Hay làm và thử làm
Ngoài lời nói, có những việc làm hằng tuần cũng góp phần tạo áp lực. Bảng dưới đặt cạnh nhau thói quen phổ biến và cách điều chỉnh vừa sức.
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Theo dõi sổ liên lạc điện tử mỗi khi có thông báo | Mỗi điểm đều thành chuyện, con thấy luôn bị chấm | Xem sổ một lần mỗi tuần, cùng con |
| Xếp lịch kín tuần, kể cả cuối tuần | Không có lúc nghỉ thật, con học mà đầu rỗng | Giữ ít nhất một buổi tối và nửa ngày cuối tuần trống hẳn |
| Đặt mục tiêu điểm cho từng môn | Con học để đạt số, sợ câu khó | Đặt mục tiêu theo việc làm, ví dụ tự làm bài trước khi hỏi |
| Nói chuyện kỳ thi chuyển cấp từ đầu lớp 8 | Hai năm sống trong một kỳ thi | Bàn chuyện kỳ thi vào những lúc cố định, khi con hỏi |
| Giấu nỗi lo, nhưng mặt mày căng | Con đọc được hết, lại không biết nói gì | Nói thật ngắn: "Bố cũng hơi lo, nhưng bố tin mình làm từng bước được" |
Có những thứ không cần làm thêm: không cần mua sách về áp lực học tập để đưa con đọc, không cần tuyên bố từ nay "điểm không quan trọng". Con sẽ không tin câu ấy, và thực ra điểm vẫn có ý nghĩa của nó. Thay đổi đến từ việc cha mẹ làm khác đi, không phải từ một lời tuyên bố.
Tuần đầu đổi cách: bắt đầu từ đâu
Đổi hết một lúc thì không giữ được. Chọn từng việc nhỏ, giữ đủ lâu để thành nếp.
- Tối nay: chọn một thói quen trong bảng tự soát mà bạn thấy dễ bỏ nhất, ví dụ câu hỏi điểm lúc con vừa về. Chỉ bỏ cái đó.
- Ngày thứ hai và thứ ba: để ý chính mình. Mỗi lần bật ra câu cũ, ghi lại một dấu nhỏ vào điện thoại. Không tự trách, chỉ đếm.
- Cuối tuần: rủ con đi dạo, đi chợ, đạp xe, hay đơn giản là ra bờ sông, nơi nào không có bàn học. Không bàn chuyện học, trừ khi con tự nói.
- Nếu muốn, nói với con một câu thẳng: "Bố nghĩ dạo này bố hay hỏi điểm con quá. Bố đang tập bớt. Nếu thấy bố lại hỏi kiểu đó, con nhắc bố nhé." Trẻ THCS thường rất trân trọng khi bố mẹ thừa nhận như vậy.
- Tuần sau: thêm một thói quen thứ hai. Cứ thế trong một hai tháng.
Nếu con phản ứng lạnh nhạt, nói "bố muốn hỏi gì thì hỏi", đừng nản. Con đã quen với cách cũ nhiều năm, cần thời gian để tin rằng cách mới là thật. Cứ giữ đều tay.
Khi bố và mẹ nghĩ khác nhau về điểm số
Rất hay gặp: một người muốn hạ áp lực, người kia cho rằng thế là buông lỏng. Mẹ vừa thôi hỏi điểm thì bố hỏi gắt hơn để bù. Con đứng giữa, không biết tin ai. Trường hợp này, đừng tranh luận trước mặt con. Hai người tìm lúc riêng, nói về điều cả hai cùng muốn: con học được thật, con khoẻ, con còn muốn kể chuyện với bố mẹ.
Từ điểm chung ấy, thống nhất một hai việc cụ thể, không cần thống nhất hết. Ví dụ: cả hai không hỏi điểm lúc con vừa về, và cùng xem sổ liên lạc vào tối thứ sáu. Phần còn lại có thể mỗi người một kiểu, con vẫn ổn.
Ông bà cũng là một nguồn áp lực ít được nhắc tới. Ông bà thương cháu nên hỏi điểm mỗi lần gặp, hay khoe cháu với hàng xóm. Cha mẹ nên nói chuyện riêng với ông bà, nhẹ nhàng giải thích nhà mình đang tập hỏi cháu học được gì. Một câu gợi ý: "Bà ơi, dạo này cháu hơi căng vì thi, bà hỏi cháu ăn có ngon không, đi học có vui không là cháu thích nhất." Ông bà thường chỉ cần một gợi ý cụ thể như vậy là đổi được ngay.
Sau một tháng: dấu hiệu áp lực đang nhẹ đi
Áp lực không đo được bằng con số, nhưng nhìn được qua những thay đổi nhỏ trong nhà:
- Con tự kể chuyện ở lớp, cả chuyện không liên quan tới học.
- Con dám nói "con chưa hiểu phần này" mà không cúi mặt.
- Con ngủ được trước những ngày có bài kiểm tra.
- Có buổi tối cả nhà không ai nhắc tới chữ "điểm".
- Con chủ động hỏi bố mẹ về một bài khó, thay vì giấu.
- Chính bạn thấy nhẹ hơn khi nhìn bảng điểm, không còn thót tim mỗi lần điện thoại báo tin nhắn từ nhà trường.
Nếu con có những dấu hiệu nặng như buồn bã kéo dài, mất ngủ, nói những câu như "con chẳng ra gì", tự làm đau mình, hoặc không muốn tới trường, đừng tự xử lý ở nhà. Nói với giáo viên chủ nhiệm và đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi càng sớm càng tốt. Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi 115.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết mình đang gây áp lực điểm số cho con?
Để ý những thói quen nhỏ như hỏi điểm đầu tiên khi con về, hỏi "sao không được mười", nhắc thi cử trong mọi bữa ăn hay so với con nhà khác. Nếu nhà mình có nhiều thói quen kiểu này, con đang cảm thấy nặng dù bạn chưa từng quát mắng.
Giảm áp lực điểm số có làm con lơ là học không?
Thường là không, nếu cha mẹ vẫn quan tâm theo cách khác: hỏi về bài, ngồi cùng con đọc lại bài sai, giữ nếp học đều. Trẻ bớt sợ điểm thì dám hỏi chỗ chưa hiểu và tự làm bài nhiều hơn.
Có nên nói với con là điểm số không quan trọng?
Không cần nói như vậy vì con sẽ không tin, và điểm vẫn có ý nghĩa của nó. Tốt hơn là cho con thấy bố mẹ quan tâm tới cách con học và điều con hiểu, và thương con không phụ thuộc vào bảng điểm.
Bố mẹ không thống nhất về chuyện điểm số thì làm sao?
Tránh tranh luận trước mặt con. Hai người nói chuyện riêng về điều cả hai cùng muốn cho con, rồi thống nhất một hai việc cụ thể như không hỏi điểm lúc con vừa về. Không cần đồng ý mọi điều mới giúp được con.
Dấu hiệu nào cho thấy áp lực học tập của con đã nặng?
Buồn bã kéo dài, mất ngủ, ăn ít, không muốn đến trường, nói mình vô dụng hoặc có ý tự làm đau mình. Khi thấy những dấu hiệu này, nên báo giáo viên chủ nhiệm và đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi sớm.
Có nên xin lỗi con vì đã từng gây áp lực?
Nên, nếu bạn thấy mình đã quá tay. Một câu ngắn và thật như "bố nghĩ dạo này bố hỏi điểm con nhiều quá, bố đang tập bớt" cho con thấy người lớn cũng sửa được, và thường làm con mở lòng hơn.