DayThat.comDạy Thật
Thi cử và áp lực điểm số

Con khoe điểm cao: khen thế nào để con không chỉ học vì con số

Con chạy vào bếp khoe được điểm cao. Câu khen nên nói, câu khen nên tránh, cách hỏi về bài làm để con nhớ cái mình học được chứ không chỉ nhớ con số.

Overhead shot of a family dinner table with rice, vegetables and fish soup, a Vietnamese girl in a cerulean T-shirt talking with both hands while her parents listen, warm evening lamp

Khi con khoe điểm cao, hãy vui thật cùng con rồi hỏi con về cách con làm bài: con đã ôn thế nào, câu nào khó nhất, con nghĩ ra cách giải ra sao; khen vào việc con đã làm và điều con hiểu được, tránh khen "con giỏi quá", "con thông minh", vì những lời đó dạy con rằng giá trị của mình nằm ở con số. Điểm cao là dịp tốt để nói chuyện về việc học, nhiều cha mẹ chỉ để nó trôi qua bằng một câu khen chung.

Tình huống giả định: bé A lớp 4 chạy vào lúc mẹ đang nấu cơm, giơ vở lên: "Mẹ ơi con được mười bài chính tả!" Bữa tối đó cả nhà ngồi quanh mâm, bố hỏi tiếp. Bài này đi qua những câu nói ở bàn cơm, các kiểu khen và hệ quả của từng kiểu, chuyện thưởng, và cách nhận ra con bắt đầu học vì sợ mất điểm.

Vì sao lời khen cũng cần nghĩ

Nghe thì lạ: con được điểm tốt thì khen, cần gì nghĩ. Nhưng người từng kèm con vài năm sẽ thấy một kiểu trẻ rất quen. Hồi lớp 2, lớp 3, mỗi bài điểm cao là cả nhà khen "con giỏi quá, con thông minh nhất nhà". Lên lớp 5, lớp 6, gặp môn khó hơn, đứa trẻ ấy bắt đầu né câu khó, chọn làm câu chắc ăn, có hôm giấu bài thấp. Với con, thông minh là thứ mình có hoặc không có; một bài điểm thấp nghĩa là mình hết thông minh. Né đi thì an toàn hơn.

Ngược lại, đứa trẻ được nghe cha mẹ hỏi "con làm thế nào mà nhớ được hết những từ khó", "lần này con ôn khác lần trước ở chỗ nào" sẽ dần tin rằng điểm là kết quả của cách làm. Cách làm thì sửa được, nên lần sau gặp bài khó con vẫn dám thử. Không có lời khen nào biến một đứa trẻ thành người khác chỉ sau một tối; chỉ là hàng trăm câu nói nhỏ trong nhiều năm cộng lại thành cách con nhìn chính mình.

Cũng cần nói rõ: con có quyền vui vì điểm cao, và cha mẹ có quyền vui cùng con. Bài này không bảo bạn kìm niềm vui lại hay lạnh nhạt với con số. Chỉ là sau tiếng reo đầu tiên, câu tiếp theo nên hướng về việc con đã làm.

Với trẻ lớn hơn, chuyện khen còn có một nét riêng. Một cậu bé lớp 8 được điểm cao môn văn có khi chỉ đặt bài lên bàn rồi đi thẳng vào phòng, không khoe, cũng không muốn nghe khen to. Ở tuổi này, lời khen ồn ào trước mặt cả nhà dễ làm con ngượng, thậm chí thấy bị soi. Cách hợp hơn là một câu ngắn lúc chỉ có hai người, ví dụ khi bố chở con đi học sáng hôm sau: "Bố đọc bài văn của con rồi. Đoạn con tả ông nội ngồi sửa xe đạp, bố đọc hai lần." Câu này cho con biết bố đã đọc thật, đọc tới từng đoạn, mà không biến chuyện điểm thành một sự kiện. Con có thể chỉ ừ một tiếng, nhưng thường sẽ nhớ rất lâu.

Ba kiểu khen và điều con nghe được

Cùng một bài chính tả điểm mười, lời khen có thể đi theo ba hướng. Bảng dưới đặt cạnh nhau những gì cha mẹ hay nói và điều đứa trẻ thường nghe thấy bên trong câu đó.

Câu cha mẹ nóiCon nghe thànhHệ quả lâu dài
"Con giỏi quá, thông minh y như bố."Mình được yêu vì mình giỏiSợ thử cái khó, sợ để lộ chỗ chưa biết
"Mười điểm à, thế lớp có bao nhiêu bạn được mười?"Điểm của mình chỉ có ý nghĩa khi hơn bạnHọc để so, vui khi bạn kém, buồn khi bạn giỏi
"Con ôn mấy từ khó thế nào mà nhớ hết vậy?"Bố mẹ để ý tới việc mình làmMuốn kể về cách học, tự rút ra cách nào hiệu quả
"Hôm trước con còn sai chữ này, hôm nay viết đúng rồi."Mình tiến bộ so với chính mình hôm quaQuen tự so với bản thân thay vì so với người khác

Kiểu thứ ba và thứ tư cần cha mẹ để ý thật, không thể nói cho có. Muốn biết hôm trước con sai chữ nào, bạn phải từng nhìn vở con. Đó cũng là lý do lời khen cụ thể có sức nặng: con biết bố mẹ đã thật sự xem.

Ở bàn cơm tối: những câu hỏi tiếp sau tiếng reo

Hỏi về chỗ khó nhất. Mẹ gắp cho con miếng cá, hỏi: "Trong bài hôm nay câu nào con thấy khó nhất? Con làm thế nào?" Đứa trẻ được điểm cao thường rất thích trả lời câu này, vì nó được kể lại cái lúc mình vượt qua.

Hỏi về cách ôn. Bố hỏi: "Lần này con ôn khác lần trước không?" Nếu con nói "con viết từ khó ra giấy rồi tự đọc cho mình viết", bạn vừa biết một cách học con tự nghĩ ra, đáng nhắc lại khi con gặp bài khó sau này.

Để con dạy lại. Với trẻ THCS được điểm cao môn toán: "Bài cuối con giải sao, giảng cho bố nghe với, ngày xưa bố toàn làm kiểu khác." Nghe con giảng, bạn sẽ biết con hiểu thật hay chỉ nhớ cách làm. Nếu con lúng túng khi giảng, cũng không sao; đó là chỗ còn có thể đào sâu thêm.

Khen người khác trong câu chuyện. Nếu con kể bạn ngồi cạnh nhắc con soát bài, hay cô cho làm thử ở lớp, nói thêm: "Thế là nhờ cả cô với bạn nữa nhỉ." Con học được rằng điểm tốt không đến từ một mình mình.

Khi anh chị em ngồi cùng mâm. Đứa còn lại có thể vừa có bài không tốt. Đừng quay sang "đấy, em được mười đấy". Một câu cho cả hai: "Tối nay mỗi đứa kể một chuyện ở lớp nhé, chuyện gì cũng được." Niềm vui của đứa này không cần trở thành lời nhắc với đứa kia.

Có nên thưởng khi con được điểm cao

Cha mẹ nào cũng từng hứa "được mười thì cuối tuần đi ăn kem". Một lần thưởng bất ngờ để chia vui không hại gì. Vấn đề nằm ở cái hẹn trước: điểm nào thì được gì. Khi phần thưởng gắn với con số, con học để lấy phần thưởng, và khi phần thưởng thôi hấp dẫn, động lực cũng rơi theo. Nhiều nhà đi vào vòng lặp phải tăng dần giá trị phần thưởng mới giữ được con ngồi vào bàn.

Cách nhẹ hơn là để niềm vui thành một việc làm cùng nhau, không quy đổi: "Hôm nay vui quá, tối nay cả nhà đi dạo bờ sông nhé." Không nói "vì con được mười nên…". Con hiểu bố mẹ vui với con, không phải trả công cho con.

Nếu nhà bạn đã quen thưởng theo điểm, không cần bỏ ngay một lúc. Có thể chuyển dần sang thưởng cho thói quen con tự giữ được, như một tuần ngồi vào bàn đúng giờ mà không cần nhắc, kể cả tuần không có bài kiểm tra nào. Phần chuyển cách thưởng phạt được viết kỹ hơn ở bài riêng của danh mục này.

Còn một chuyện hay bị quên: người thân ngoài nhà cũng hay thưởng. Bác cho tiền mừng điểm mười, cô hứa mua đồ chơi nếu cuối năm được khen thưởng. Bạn không cần cản ai, chỉ nói trước với người thân một câu nhẹ: "Nhà em đang tập cho cháu vui vì học được cái mới, cô thương cháu thì hỏi cháu học được gì là cháu thích nhất ạ." Phần lớn ông bà, cô bác đều vui lòng làm theo khi được nói rõ lý do.

Dấu hiệu con bắt đầu học vì sợ mất điểm cao

Đứa trẻ quen được điểm cao đôi khi gánh một áp lực ngược: phải giữ bằng được. Những dấu hiệu dưới đây nên để ý, nhất là ở trẻ lớp 5 và lớp 9, những năm cuối cấp:

  • Con khóc nhỏ hoặc cáu bẳn khi được chín thay vì mười, dù chín là bài rất tốt.
  • Con ngồi tẩy đi viết lại một chữ nhiều lần, không chịu nộp bài khi chưa thật hoàn hảo.
  • Con hỏi bố mẹ "nếu con được điểm thấp thì bố mẹ có buồn không" trước mỗi bài kiểm tra.
  • Con không muốn thử câu nâng cao, không muốn tham gia hoạt động mới vì sợ làm không tốt.
  • Con thức khuya ôn bài dù đã thuộc, sáng dậy mệt mỏi, đau bụng trước giờ kiểm tra.

Gặp những dấu hiệu này, nói thẳng và nhẹ với con: "Bố mẹ thương con vì con là con, không phải vì điểm. Bài chín điểm hay bảy điểm thì tối về mình vẫn ăn cơm, vẫn đi dạo như thường." Nói một lần chưa đủ; con cần thấy điều đó qua cách cả nhà phản ứng với những bài không tốt. Nếu con lo âu kéo dài, mất ngủ nhiều đêm hoặc sợ đến trường, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và đưa con gặp chuyên gia tâm lý.

Hay làm và thử làm khi con được điểm cao

Ngoài lời khen ở bàn cơm, còn vài thói quen nhỏ khác quanh chuyện điểm cao đáng nghĩ lại.

Hay làmThử làm
Chụp bài điểm mười khoe lên mạng xã hội hay nhóm họ hàngHỏi con có muốn kể với ai không, để con tự quyết
Treo bài điểm cao lên tường, gỡ đi khi có bài thấpGiữ một tập vở con thích nhất, có cả bài con tiến bộ dù điểm chưa cao
Khen rồi đặt ngay mục tiêu "lần sau giữ được thế nhé"Để niềm vui trọn một tối, chuyện lần sau để lần sau
Chỉ hỏi han kỹ khi có điểm, ngày thường không hỏiHỏi về việc học cả những ngày không có bài kiểm tra
Nhắc điểm cao của con khi trách anh chị emGiữ thành tích của mỗi đứa là của riêng đứa đó

Sau hai đến bốn tuần đổi cách khen, dấu hiệu đúng hướng là con tự kể về cách học của mình mà không cần hỏi, dám nói "câu này con chưa chắc", và vui với bài làm tốt của bạn mà không cần hỏi bạn được mấy. Con số trên bài vẫn quan trọng, nhưng nó không còn là thứ duy nhất được nhắc tới trong nhà. Nếu sau một tháng con vẫn chỉ kể điểm mà không kể gì về bài, cũng đừng sốt ruột; thói quen nói chuyện về cách học thường cần cả một học kỳ mới thành nếp.

Câu hỏi thường gặp

Khen con thông minh có hại không?

Thỉnh thoảng nói thì không hại, nhưng nếu đó là lời khen chính, con dễ tin rằng thông minh là thứ cố định và sợ làm những việc có thể làm lộ ra mình chưa giỏi. Khen vào cách làm, sự cố gắng và điều con hiểu được giúp con dám thử cái khó hơn.

Con được điểm cao có nên thưởng tiền không?

Thưởng tiền theo điểm biến việc học thành việc làm thuê, con dễ mặc cả và mất hứng khi không còn thưởng. Nếu muốn chia vui, hãy làm một việc cùng nhau như đi dạo, nấu món con thích, và không nói đó là trả công cho điểm số.

Nên hỏi gì khi con khoe điểm cao?

Hỏi câu nào khó nhất và con làm thế nào, lần này con ôn khác lần trước ở chỗ nào, hoặc nhờ con giảng lại một câu. Những câu hỏi này giúp con nhớ cách học hiệu quả và giúp cha mẹ biết con hiểu thật tới đâu.

Con luôn điểm cao nhưng rất sợ điểm kém thì sao?

Đó là dấu hiệu con đang gắn giá trị bản thân với điểm số. Hãy nói rõ rằng bố mẹ thương con không vì điểm, và cho con thấy điều đó qua cách cả nhà đón một bài không tốt. Nếu lo âu kéo dài, nên trao đổi với giáo viên và gặp chuyên gia tâm lý.

Có nên khoe điểm cao của con lên mạng không?

Nên hỏi con trước. Nhiều trẻ thấy ngại khi bài làm của mình bị đưa lên cho người khác xem, và việc khoe công khai dễ kéo theo so sánh giữa các gia đình. Để con quyết định kể với ai là cách tôn trọng con.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138