DayThat.comDạy Thật
Thi cử và áp lực điểm số

Con nói dối điểm: biết chuyện rồi nói gì để lần sau con dám nói thật

Con bảo được tám, sổ liên lạc điện tử báo bốn. Vì sao trẻ nói dối điểm, nói gì ở bàn cơm tối đó, xử lý thế nào để con không phải giấu lần sau.

Close-up of a family dinner table with rice, boiled greens and braised pork, a Vietnamese teenage boy in a bottle green hoodie resting his chopsticks while his mother talks quietly

Khi phát hiện con nói dối điểm, đừng bắt đầu bằng chuyện điểm và cũng đừng bắt đầu bằng hình phạt; hãy nói rõ bố mẹ đã biết, nói rằng điều làm bố mẹ buồn là lời nói dối chứ không phải con số, rồi hỏi con điều gì khiến con thấy nói thật đáng sợ hơn nói dối. Phần lớn trẻ nói dối điểm vì sợ phản ứng ở nhà, không phải vì hư. Cách cha mẹ xử lý lần đầu này quyết định lần sau con chọn nói thật hay giấu kỹ hơn.

Tình huống giả định: anh B lớp 8 về nhà nói bài kiểm tra mười lăm phút môn lý được tám. Tối đó mẹ mở sổ liên lạc điện tử, thấy điểm bốn. Cả nhà đang ngồi ăn cơm. Bài này đi qua cách mở lời, những câu nên nói ở bàn ăn và sau bữa, cái sai hay gặp, và việc thay đổi trong nhà để con không cần nói dối nữa.

Vì sao một đứa trẻ ngoan lại nói dối điểm

Cha mẹ thường sốc nhất ở chỗ con mình vốn ngoan, ít khi nói dối chuyện gì. Nhưng nói dối điểm là kiểu nói dối rất riêng. Đứa trẻ không tính toán để lừa ai; nó đứng giữa hai nỗi sợ: sợ bố mẹ buồn, giận, thất vọng, và sợ bị phát hiện. Ngay lúc đứng trước mặt mẹ, nỗi sợ đầu to hơn, nên câu "được tám" bật ra. Rất nhiều đứa trẻ kể lại rằng nói xong là hối hận, nhưng không biết rút lại thế nào.

Có ba hoàn cảnh hay gặp. Thứ nhất, nhà từng phản ứng mạnh với điểm thấp: mắng, cấm điện thoại, so sánh với anh chị. Thứ hai, con quen là đứa giỏi, một bài điểm thấp làm con thấy mất hình ảnh trước bố mẹ. Thứ ba, con nghĩ mình sẽ gỡ lại được ở bài sau, giấu tạm vài hôm rồi tính, nên nói dối như một cách mua thời gian.

Với trẻ lớn, còn một lý do nữa: con muốn tự xử lý chuyện của mình. Một cậu bé lớp 8 có thể thấy bị theo dõi khi bố mẹ xem từng điểm trong sổ liên lạc. Điều này không biện hộ cho lời nói dối, nhưng giúp cha mẹ hiểu cần đổi điều gì để lần sau con nói thật.

Ở bàn cơm tối đó: giữ hay nói ngay

Không nói giữa bữa trước mặt cả nhà. Nếu có em nhỏ, ông bà ngồi cùng, đừng mở chuyện ở mâm cơm. Con bị bóc trần trước người khác sẽ chống chế bằng mọi giá. Mẹ có thể ăn xong và nói nhỏ: "Lát rửa bát xong con ra phòng khách nói chuyện với mẹ một chút nhé."

Nói rõ là đã biết, không gài bẫy. Đừng hỏi lại "bài lý được mấy điểm nhỉ" để xem con có nói dối lần nữa không. Gài bẫy dạy con giấu kỹ hơn. Nói thẳng: "Mẹ xem sổ liên lạc rồi, bài lý con được bốn. Mẹ muốn nghe con nói về chuyện này."

Tách lời nói dối khỏi con số. Câu quan trọng nhất của buổi tối: "Bốn điểm thì mình xem lại bài là được. Cái làm mẹ buồn là con bảo mẹ được tám." Con cần nghe rõ đâu là việc lớn, đâu là việc nhỏ, nếu không con sẽ nghĩ điểm thấp mới là tội.

Hỏi về nỗi sợ, rồi im lặng chờ. "Lúc đó con sợ điều gì nhất?" Con có thể im rất lâu. Cha mẹ nên ngồi yên, đừng lấp khoảng lặng bằng một bài giảng. Nhiều đứa trẻ sau vài phút sẽ nói: "Con sợ bố lại cấm điện thoại cả tháng."

Nhận phần của mình nếu có. Nếu câu trả lời của con chạm vào cách nhà mình phản ứng, bố mẹ nói được một câu như: "Bố hiểu. Lần trước bố nóng quá. Lần này bố sẽ không làm thế, nhưng con cũng không nói dối nữa nhé." Đây không phải chịu thua con, mà là cho con thấy người lớn cũng sửa được.

Hay làm và thử làm khi phát hiện con nói dối điểm

Phản ứng đầu tiên của cha mẹ thường là giận, cảm giác bị phản bội. Cảm giác ấy có thật, chỉ là cách thể hiện nó cần chọn lại.

Hay làmVì sao phản tác dụngThử làm
Phạt nặng gấp đôi "vì tội nói dối"Con học được rằng bị phát hiện mới là vấn đề, lần sau giấu kỹ hơnMột hệ quả nhỏ, rõ, có hạn, nói trước lý do
Từ nay kiểm tra sổ liên lạc mỗi tối, đọc cả tin nhắn của conCon thấy không được tin, càng tìm cách giấuHẹn một lúc cố định mỗi tuần, con tự kể điểm trước rồi mới mở sổ
Nhắc lại chuyện này mỗi khi giậnCon mang mãi cái nhãn "đứa nói dối"Xử lý xong thì khép lại, không lôi ra lần sau
Gọi con là "đồ dối trá"Gắn lời nói dối vào con người conGọi đúng hành vi: "lần này con đã nói không thật"
Nhắn giáo viên phàn nàn con không trung thựcĐẩy chuyện trong nhà sang lớp, con thấy bị bêuChỉ nhắn cô khi con sửa điểm, giả chữ ký trên giấy tờ của trường

Nếu con đã sửa điểm trên bài kiểm tra hoặc ký thay bố mẹ, chuyện cần nghiêm hơn một chút vì đã đụng tới giấy tờ của nhà trường. Cha mẹ cùng con nhắn hoặc gặp cô, để chính con nói ra, bố mẹ đứng cạnh. "Thưa cô, cháu có chuyện muốn nói với cô về bài kiểm tra hôm trước, cháu sẽ tự trình bày ạ." Việc con tự đứng ra nhận dạy con nhiều hơn mọi hình phạt ở nhà.

Sau buổi nói chuyện: sửa cái gốc trong nhà

Một lần nói chuyện chưa đủ. Con nói dối vì thấy nói thật quá đắt; muốn con thôi nói dối thì phải làm cho nói thật rẻ đi. Những việc dưới đây làm trong vài tuần tới:

  1. Ngay tối đó, cùng con xem lại bài bốn điểm như với mọi bài điểm thấp khác: câu nào sai, sai vì chưa hiểu hay vì ẩu. Con cần thấy điểm thấp ở nhà mình chỉ dẫn tới việc xem bài, không dẫn tới cơn giận.
  2. Thống nhất một hệ quả nhỏ cho lời nói dối, nói rõ lý do, có hạn: ví dụ cuối tuần này con tự trình bày lại với bố chuyện đã xảy ra. Không cấm điện thoại một tháng, không cắt đi chơi dài ngày.
  3. Bố và mẹ thống nhất với nhau cách phản ứng với điểm thấp từ nay. Nếu một người hay nổi nóng, người kia nhắc nhẹ bằng một dấu hiệu riêng.
  4. Lập một giờ kể chuyện học mỗi tuần, ví dụ tối thứ sáu sau bữa cơm. Con tự kể các bài kiểm tra trong tuần trước, sau đó bố mẹ mới mở sổ liên lạc. Câu mở: "Tuần này có bài nào con muốn kể không, bài tốt hay bài chưa tốt đều được."
  5. Lần đầu tiên con tự nói ra một điểm thấp, ghi nhận đúng việc đó: "Cảm ơn con đã nói thật với mẹ. Mình xem bài nhé." Không thêm "nhưng sao lại thấp thế".

Có cái không cần làm: không cần tra hỏi thêm về những lần nói dối khác trong quá khứ, không cần bắt con hứa "không bao giờ nói dối nữa". Lời hứa tuyệt đối dễ vỡ, và lần vỡ sau con sẽ còn ngại nói thật hơn.

Nói chuyện trung thực với con mà không giảng đạo lý

Nhiều cha mẹ muốn nhân dịp này dạy con một bài dài về trung thực. Con lớp 8 nghe tới phút thứ hai là đã thôi nghe. Điều con nhớ là cách bố mẹ cư xử, không phải bài giảng. Một câu ngắn, thật, đủ sức nặng hơn: "Mẹ cần tin những gì con nói, để khi con gặp chuyện thật sự khó, con nói ra là mẹ tin ngay và giúp được con."

Cha mẹ cũng nên nhìn lại những lời nói dối nhỏ trong nhà mình: bảo con nói với người gọi điện là bố đi vắng, khai bớt tuổi con khi mua vé. Con nhìn thấy hết. Không ai sống được hoàn toàn không có những chuyện nhỏ như vậy, nhưng nếu muốn đòi con trung thực về điểm, bố mẹ cũng cần giữ lời trong những chuyện con chứng kiến.

Với trẻ tiểu học, chuyện nói dối điểm thường đơn giản hơn: con bé lớp 2 bảo "con được khen" khi cô chỉ ghi "cần cố gắng". Với tuổi này, chỉ cần nói nhẹ, cùng con đọc lời cô viết, và cho con thấy bố mẹ không giận vì lời phê ấy.

Có một trường hợp nên đón khác hẳn: con tự thú trước khi bố mẹ phát hiện. Ví dụ hai hôm sau, anh B đứng ở cửa bếp, nói lí nhí: "Mẹ ơi, hôm trước con nói dối, bài lý con được bốn chứ không phải tám." Đây là lúc đáng ghi nhận nhất, vì con đã tự vượt qua nỗi sợ. Mẹ có thể đặt tay lên vai con, nói: "Con tự nói ra là khó lắm. Mẹ cảm ơn con. Tối nay mình xem bài nhé." Nếu lúc này cha mẹ vẫn phạt như khi tự phát hiện, con sẽ rút ra bài học ngược: tự thú cũng chẳng được gì. Lời nói dối vẫn cần được nhắc là không nên, nhưng nhẹ hơn nhiều, và phần lớn câu chuyện nên dành cho việc con đã dũng cảm nói thật.

Sau hai đến bốn tuần: dấu hiệu con đã dám nói thật

Đừng đo bằng việc con không còn điểm thấp. Hãy nhìn vào những điều sau:

  • Con tự kể một điểm thấp trước khi bố mẹ xem sổ liên lạc.
  • Con kể kèm lý do, ví dụ "bài này con làm ẩu câu ba", không chỉ báo con số.
  • Giờ kể chuyện học tối thứ sáu diễn ra mà không ai phải nhắc, không khí không căng.
  • Con bắt đầu kể cả những chuyện khác ở lớp, chuyện bạn bè, chuyện thầy cô.
  • Khi được hỏi, con trả lời "con chưa biết điểm" thay vì đoán đại một con số cao.

Nếu con vẫn nói dối thường xuyên, không chỉ chuyện điểm mà nhiều chuyện khác, kèm theo thu mình, cáu gắt, hay trốn học, đó là lúc nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để cùng nhìn bức tranh rộng hơn, và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý. Đôi khi lời nói dối là cách con che một chuyện lớn hơn ở trường mà con chưa dám kể.

Câu hỏi thường gặp

Con nói dối điểm có nên phạt không?

Có thể có một hệ quả nhỏ, rõ ràng và có hạn cho lời nói dối, nhưng không nên phạt nặng. Phạt nặng làm con học rằng bị phát hiện mới là vấn đề, và lần sau con sẽ giấu kỹ hơn thay vì nói thật.

Vì sao con ngoan mà vẫn nói dối điểm?

Phần lớn trẻ nói dối điểm vì sợ bố mẹ buồn hoặc giận, sợ mất hình ảnh con giỏi, hoặc nghĩ sẽ gỡ lại ở bài sau. Đó là phản ứng của nỗi sợ, không phải dấu hiệu con hư. Sửa nỗi sợ thì lời nói dối giảm theo.

Phát hiện con nói dối điểm thì nên nói câu gì đầu tiên?

Nói rõ bố mẹ đã biết, không gài bẫy hỏi lại. Sau đó tách hai việc: điểm thấp thì xem lại bài là được, điều làm bố mẹ buồn là lời nói không thật. Rồi hỏi con lúc ấy con sợ điều gì nhất và kiên nhẫn chờ con trả lời.

Con sửa điểm hoặc giả chữ ký bố mẹ thì làm gì?

Chuyện này đã đụng tới giấy tờ của nhà trường nên cần nhắn hoặc gặp giáo viên. Tốt nhất là để chính con nói với cô, bố mẹ đứng cạnh. Con tự nhận và sửa sai sẽ học được nhiều hơn mọi hình phạt ở nhà.

Có nên kiểm tra sổ liên lạc điện tử của con mỗi ngày không?

Kiểm tra từng ngày dễ làm trẻ lớn thấy bị theo dõi và càng muốn giấu. Cách nhẹ hơn là hẹn một buổi cố định mỗi tuần, con tự kể các bài kiểm tra trước rồi bố mẹ mới mở sổ để cùng xem.

Làm sao để con dám nói thật về điểm kém?

Cho con thấy nói thật về điểm thấp ở nhà chỉ dẫn tới việc cùng xem lại bài, không dẫn tới cơn giận. Lần đầu con tự nói ra một điểm thấp, hãy cảm ơn con đã nói thật trước khi bàn tới chuyện học.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138