Con sợ thi, sợ kiểm tra thì việc của cha mẹ không phải là bảo con "đừng sợ", mà là làm cho nỗi sợ ấy nhỏ lại: đêm trước cho con ngủ đúng giờ và nói ra điều con lo, sáng hôm thi giữ mọi thứ bình thường, lúc đón con hỏi về con chứ không hỏi về điểm, và trong những tuần không có bài kiểm tra thì tập cho con quen với việc làm bài mà không bị chấm. Một chút hồi hộp trước bài kiểm tra là bình thường, nó giúp con tỉnh táo. Chỉ khi nỗi sợ làm con không ngủ, không ăn, đầu óc trống trơn lúc cầm đề thì mới cần làm gì đó.
Tình huống giả định: bé B lớp 5 sắp kiểm tra cuối kỳ. Ba hôm nay sáng nào con cũng kêu đau bụng, tối thì ngồi ôn tới gần mười một giờ dù đã thuộc, cứ mười phút lại hỏi mẹ: "Mẹ ơi, nếu con quên công thức thì sao?" Chiều hôm thi, mẹ đỗ xe đợi ở cổng trường. Bài này đi theo từng mốc ấy, kèm câu nói mẫu và cách tập cho con trong ngày thường.
Sợ thi trông như thế nào ở một đứa trẻ
Trẻ ít khi nói thẳng "con sợ". Nỗi sợ thường lộ ra qua cơ thể và thói quen. Đứa lớp 2, lớp 3 hay kêu đau bụng, buồn nôn vào sáng có bài kiểm tra, rồi khỏi hẳn khi tan học. Đứa lớp 5, lớp 6 thì hỏi đi hỏi lại cùng một câu, ôn đến khuya dù bài đã thuộc, mở vở ra xem cả trên xe, trong giờ ăn sáng. Đứa lớp 8, lớp 9 có khi lại làm ngược: nằm lì, nói "con chẳng quan tâm", vì giả vờ không quan tâm thì lỡ điểm thấp cũng đỡ đau hơn.
Một dấu hiệu khác ai từng ngồi cạnh con mới để ý: ở nhà con giải trôi chảy, nhưng vào lớp lại để trống những câu rất quen. Khi hỏi, con nói "lúc đó con không nghĩ ra được gì, đầu con trắng xoá". Đây không phải chuyện lười hay chưa học. Khi quá lo, đầu óc dành chỗ cho nỗi lo, chỗ dành cho việc nhớ lại bài bị thu hẹp.
Cần tách hai kiểu sợ. Kiểu thứ nhất là sợ có cơ sở: con thật sự chưa nắm phần ấy và con biết điều đó. Kiểu thứ hai là sợ dù đã nắm bài. Kiểu đầu cần ôn lại cho chắc; kiểu sau cần làm dịu, ôn thêm chỉ làm nặng hơn. Cách phân biệt đơn giản: cho con làm một hai câu ở nhà, không chấm. Nếu con làm được mà vẫn sợ, đó là kiểu thứ hai.
Đêm trước bài kiểm tra: bốn việc nên làm và hai việc nên tránh
Chốt giờ dừng ôn. Với trẻ tiểu học, chín giờ là đủ; trẻ THCS muộn nhất mười giờ. Nói trước từ chiều: "Tối nay con ôn tới chín giờ thì mình gập vở, phần nào chưa kịp thì sáng mai không cần xem nữa." Có giờ dừng rõ ràng giúp con khỏi cảm giác phải ôn tới khi nào hết lo, vì nỗi lo thì không bao giờ tự hết.
Cho nỗi lo một chỗ để nằm. Trước giờ đi ngủ, đưa con một tờ giấy: "Con viết ra ba điều con đang lo nhất về bài ngày mai, viết xong mẹ cất đi, mai về mình xem lại." Viết ra giúp nỗi lo bớt quẩn quanh trong đầu. Nhiều đứa trẻ sáng hôm sau đọc lại thấy chính mình cũng buồn cười.
Chuẩn bị sẵn đồ từ tối. Bút, thước, máy tính cầm tay nếu được dùng, nước uống, áo đồng phục. Buổi sáng tìm mãi không thấy cây bút quen là đủ làm một đứa trẻ đang căng thẳng rơi nước mắt trước khi tới lớp.
Làm một việc bình thường cùng nhau. Mười phút xếp hình, tưới cây, đọc một truyện ngắn, gì cũng được, miễn không dính tới bài. Việc bình thường nhắc con rằng ngày mai chỉ là một buổi học có thêm một bài làm.
Tránh hỏi bài dồn dập. Cha mẹ lo nên hay hỏi kiểm tra lần cuối, ba mươi câu liên tục. Gặp câu con quên, con sẽ ôm theo câu đó vào giấc ngủ. Nếu muốn hỏi, hỏi hai ba câu con chắc chắn trả lời được.
Tránh nhắc tới hệ quả. Những câu như "bài này tính vào cuối năm đấy" hay "điểm kém là hè này khỏi về quê" đặt cả mùa hè lên một tờ giấy. Con đã biết bài quan trọng, nhắc thêm chỉ làm con khó ngủ.
Sáng hôm thi và trên đường tới trường
Buổi sáng nên càng giống mọi ngày càng tốt. Thứ tự dưới đây không phải nghi lễ, chỉ để cha mẹ không quên điều nhỏ mà lại có ích.
- Dậy đúng giờ như mọi hôm, không gọi sớm hơn để ôn thêm. Mười lăm phút ngủ thêm có ích hơn mười lăm phút đọc vở vội.
- Ăn sáng nhẹ, quen thuộc, không đổi món lạ. Nếu con kêu đau bụng, không cần căng thẳng theo; cho con ăn ít một chút, uống nước ấm, nói nhẹ: "Bụng con đang hồi hộp giống con đấy, lát vào làm bài là nó yên."
- Trên xe, nếu con muốn mở vở, không cấm nhưng cũng không giục. Có thể bật một bài nhạc con thích, hoặc kể chuyện khác. Câu mẫu khi con hỏi lần thứ mười "nếu con quên thì sao": "Thì con làm câu con nhớ trước, câu quên để cuối, nghĩ thêm một lúc. Quên một câu không sao cả."
- Tới cổng trường, một câu ngắn trước khi con xuống xe: "Chiều mẹ đợi con ở chỗ này. Làm được tới đâu thì tới đó, mẹ vẫn đón con như mọi hôm." Đừng thêm "cố lên được điểm cao nhé".
- Dặn con một mẹo trong phòng thi mà không phải mẹo làm bài: khi thấy đầu trống rỗng, đặt bút xuống, thở chậm ba lần, rồi đọc lại câu hỏi từ đầu. Tập mẹo này vài lần ở nhà trước đó để con quen.
Nếu sáng hôm ấy con khóc và không muốn vào lớp, giữ giọng bình thản, đưa con vào tới chỗ cô và nói với cô một câu ngắn: "Thưa cô, sáng nay cháu hơi lo vì bài kiểm tra, nhờ cô để ý giúp cháu một chút ạ." Giáo viên đã gặp chuyện này nhiều, cô biết cách đón.
Lúc đón con ở cổng trường: câu hỏi đầu tiên
Chiều hôm đó, con ra khỏi cổng và tìm thấy xe. Mấy phút đầu trong xe sẽ dạy con nhiều hơn mọi lời dặn: bài kiểm tra trong mắt bố mẹ là chuyện to hay nhỏ.
| Hay hỏi | Con hiểu thành | Thử hỏi |
|---|---|---|
| "Làm bài được không con, chắc mấy điểm?" | Mẹ đợi ở đây chỉ để biết điểm | "Hôm nay con mệt không, có muốn ăn gì không?" |
| "Câu cuối con làm ra bao nhiêu?" | Mẹ đang dò xem con sai câu nào | "Câu nào làm con thấy dễ chịu nhất?" |
| "Bạn ngồi cạnh làm được không?" | Mẹ đang so con với bạn | "Lúc trong phòng con có nhớ tới cách thở chậm không?" |
| "Thôi xong rồi, về ôn bài sau đi" | Kiểm tra xong là sang bài kiểm tra khác | "Tối nay mình nghỉ, không học gì cả nhé." |
Với đứa trẻ hay sợ thi, buổi tối sau bài kiểm tra nên là buổi tối nhẹ nhất trong tuần. Đừng xem lại đề ngay. Khi nào có bài trả về, lúc đó mới cùng con đọc lại. Nếu con tự kể, nghe thôi, không chấm hộ, không đoán điểm. Lấy tờ giấy con viết ba điều lo hôm qua ra đọc cùng con: "Điều nào trong này xảy ra thật?" Thường là không điều nào, hoặc chỉ một điều và nó không tệ như con nghĩ.
Vì sao con sợ: nhìn lại cả nhà mình
Nỗi sợ thi của trẻ hiếm khi đến từ một chỗ. Có khi từ một lần trước đây con bị mắng to vì điểm thấp, và lần đó con nhớ rất kỹ. Có khi từ những câu người lớn nói vô tình trong bữa cơm, như chuyện con nhà hàng xóm thi trượt, chuyện điểm thi quyết định cả tương lai. Trẻ nghe hết, kể cả khi trông như đang mải xem ti vi.
Cũng có những đứa trẻ tự đặt kỳ vọng rất cao cho mình, nhất là những đứa quen được khen giỏi. Với chúng, mỗi bài kiểm tra là một lần phải chứng minh lại. Và có những lúc nỗi sợ có lý do thật: con bị hổng một phần từ trước, đi học thấy bạn làm được còn mình không, nên con sợ đúng chỗ ấy.
Nhìn lại không phải để tự trách. Cha mẹ lo cho con là chuyện tự nhiên. Chỉ là khi biết nỗi sợ của con bắt đầu từ đâu, bạn sẽ biết sửa ở đâu: bớt nói chuyện điểm trong nhà, hay lấp lại phần con hổng, hay tập cho con chấp nhận một bài không hoàn hảo. Có thể hỏi con trực tiếp vào lúc thư thả: "Khi nghĩ tới bài kiểm tra, con lo điều gì nhất? Lo không làm được, hay lo về nhà bố mẹ buồn?" Câu trả lời đôi khi làm cha mẹ bất ngờ.
Tập với nỗi sợ trong những tuần không có bài kiểm tra
Nỗi sợ thi không giảm được trong một đêm. Nó giảm dần khi con có nhiều lần làm bài mà không có chuyện gì xấu xảy ra. Vài cách làm ở nhà, mỗi tuần một hai lần là đủ:
- Làm bài nhỏ có bấm giờ nhưng không chấm điểm: năm câu, mười lăm phút, xong cùng con xem câu nào chắc, câu nào chưa. Không ghi điểm, không khen chê.
- Tập thở chậm khi bình thường: hít vào bốn nhịp, thở ra sáu nhịp, làm ba lần trước bữa tối. Kỹ năng chỉ dùng được lúc căng nếu đã quen lúc không căng.
- Cho con thấy người lớn cũng sai và cũng lo: bố kể lần thi bằng lái xe phải thi lại, mẹ kể lần thuyết trình ở cơ quan bị quên lời. Con hiểu rằng lo và sai đều là chuyện của mọi người.
- Tập thói quen làm câu chắc trước, câu khó sau, đánh dấu câu bỏ qua để quay lại. Thói quen này giúp con có điểm tựa khi gặp câu đầu tiên khó.
- Giữ nếp ngủ và ăn đều cả những tuần thường, không chỉ tuần thi.
Cái không cần làm: không cần mua thêm sách ôn, không cần đăng ký lớp luyện đề chỉ vì con sợ. Làm thêm nhiều đề khi con đang sợ dễ khiến con thấy mình kém thêm mỗi khi gặp câu sai.
Sau ba bốn tuần, và khi nào cần người khác giúp
Những dấu hiệu cho thấy mọi việc đang đi đúng: con ngủ được đêm trước bài kiểm tra, sáng ít kêu đau bụng hơn, con tự nói được "phần này con chưa chắc lắm" mà không hoảng, và khi lên xe con kể chuyện khác chứ không chỉ chuyện bài. Điểm số có thể chưa đổi gì, cũng không sao; nỗi sợ thường giảm trước, kết quả bài làm đổi sau.
Nếu con sợ thi tới mức không chịu tới trường những ngày có kiểm tra, khóc nhiều đêm, mất ngủ kéo dài, ăn ít hẳn đi, hoặc nỗi lo lan sang cả những việc khác ngoài học, đó là lúc nên nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm và đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi để được đánh giá. Lo âu ở trẻ là chuyện có thể giúp được, và giúp sớm thì nhẹ hơn. Khi nhắn cô, có thể viết: "Thưa cô, dạo này cháu rất lo mỗi khi có bài kiểm tra, ở lớp cô có thấy cháu căng thẳng không ạ? Gia đình muốn phối hợp với cô để giúp cháu."
Câu hỏi thường gặp
Con sợ thi thì có nên cho nghỉ ôn để con thoải mái không?
Không cần bỏ hẳn việc ôn, nhưng nên có giờ dừng rõ ràng và không ôn tới khuya. Ôn vừa đủ giúp con thấy mình có chuẩn bị, còn ôn mãi cho tới khi hết lo thì không bao giờ xong, vì nỗi lo không tự hết khi con đọc thêm.
Con đau bụng trước giờ kiểm tra có phải giả vờ không?
Phần lớn không phải giả vờ. Khi lo lắng, cơ thể trẻ phản ứng thật bằng đau bụng, buồn nôn hay đau đầu. Cho con ăn nhẹ, uống nước ấm, nói chuyện bình thản; nếu đau kéo dài cả những ngày không có kiểm tra, nên đưa con đi khám.
Nên nói gì với con trước khi vào phòng thi?
Một câu ngắn cho con biết bố mẹ vẫn đón con như mọi hôm dù làm bài thế nào, ví dụ "làm được tới đâu thì tới đó, chiều mẹ đợi con ở đây". Tránh dặn phải được điểm cao hay nhắc bài này quan trọng thế nào.
Con nói đầu óc trống rỗng khi làm bài thì giúp thế nào?
Tập cho con một cách dừng lại ngắn: đặt bút xuống, thở chậm ba lần, đọc lại câu hỏi từ đầu và chuyển sang câu chắc hơn. Cách này cần tập nhiều lần ở nhà trong lúc bình thường thì vào phòng thi con mới nhớ để dùng.
Khi nào nỗi sợ thi của con cần gặp chuyên gia?
Khi con mất ngủ kéo dài, không chịu tới trường những ngày kiểm tra, khóc nhiều, ăn ít hẳn hoặc nỗi lo lan sang việc khác. Lúc đó nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi để được đánh giá.
Có nên hỏi điểm ngay khi đón con sau buổi thi không?
Không nên hỏi ngay. Mấy phút đầu nên hỏi con có mệt không, muốn ăn gì, và cho con nghỉ hẳn tối hôm đó. Khi bài được trả về, lúc ấy mới cùng con đọc lại để xem chỗ nào cần ôn thêm.