Khi ông bà hay hỏi điểm cháu, cha mẹ không cần ngăn ông bà, mà nên nói chuyện riêng với ông bà vào lúc thư thả, giải thích nhà mình đang tập hỏi cháu học được gì thay vì được mấy điểm, đưa sẵn cho ông bà vài câu hỏi thay thế, và giúp cháu chuẩn bị một chuyện ở lớp để kể mỗi lần gặp ông bà. Ông bà hỏi điểm vì thương cháu và vì đó là thứ dễ hỏi nhất. Khi được gợi ý cách khác, phần lớn ông bà vui lòng đổi.
Tình huống giả định: sáng chủ nhật, cả nhà về thăm ông bà. Bé E lớp 3 vừa bước qua cổng, bà đã hỏi to: "Thi học kỳ được mấy điểm hả cháu? Có được như chị họ không?" Cháu cúi mặt, chạy ra sau lưng mẹ. Lát sau, cháu ra sân giúp bà tưới cây bên chum nước, vẫn không nói gì. Bài này giúp cha mẹ nói chuyện với ông bà và giúp cháu đón câu hỏi ấy thoải mái hơn.
Vì sao ông bà nào cũng hỏi điểm
Ông bà đi học vào những năm mà điểm số gần như là thứ duy nhất phản ánh việc học. Học bạ thời ấy ghi điểm từng môn, xếp loại, không có những dòng nhận xét dài như bây giờ. Ở tiểu học hiện nay, phần lớn môn học được đánh giá bằng nhận xét và các mức hoàn thành, ông bà nghe "hoàn thành tốt" mà không biết nó tương đương bao nhiêu, nên càng muốn hỏi một con số cho chắc.
Lý do thứ hai là ông bà ít gặp cháu, mỗi tuần hay mỗi tháng một lần. Không có chuyện hằng ngày để hỏi, câu hỏi về điểm là cách nhanh nhất để mở lời và cho cháu biết ông bà quan tâm. Đằng sau câu "được mấy điểm" thường là "ông bà nhớ cháu, ông bà muốn biết cháu thế nào".
Lý do thứ ba ít được nói ra: ông bà cũng có niềm vui được kể về cháu với bạn bè, hàng xóm. Một cháu được điểm cao là chuyện để khoe ở buổi tập thể dục sáng. Điều này không xấu, chỉ là cháu nghe thấy, và hiểu rằng điểm của mình là thứ người lớn mang đi so.
Biết được những lý do này, cha mẹ sẽ thấy câu hỏi của ông bà không phải là vấn đề cần dẹp đi, mà là một thói quen cần được dẫn sang hướng khác. Ông bà muốn gần cháu, muốn biết cháu ổn, muốn có chuyện vui để kể. Chỉ cần đưa cho ông bà một cách khác để có được ba điều đó, câu hỏi điểm sẽ tự thưa dần. Cũng nên nhớ ông bà đã nuôi chính bố mẹ lớn lên bằng những câu hỏi như thế, và bố mẹ vẫn ổn; điều cần đổi chỉ là liều lượng và lúc hỏi.
Nói chuyện với ông bà: lúc nào và nói thế nào
Chọn lúc riêng, không có cháu. Đừng nhắc ông bà ngay lúc ông bà vừa hỏi cháu, trước mặt cháu. Ông bà sẽ thấy bị con cái bắt lỗi trước cháu, và lần sau còn hỏi nhiều hơn. Lúc phù hợp là khi đang nhặt rau, pha trà, hay lúc cháu đã đi chơi với anh chị em họ.
Bắt đầu bằng điều ông bà làm đúng. "Mẹ hay hỏi chuyện học của cháu, con biết mẹ thương cháu lắm." Câu mở này làm ông bà yên tâm rằng con cái không trách mình.
Nói về cháu, không nói về ông bà. Thay vì "mẹ đừng hỏi điểm cháu nữa", nói về điều cháu đang trải qua: "Dạo này cháu hay lo mỗi khi có kiểm tra, ai hỏi điểm là cháu cúi mặt. Nhà con đang tập hỏi cháu học được gì để cháu đỡ sợ."
Đưa sẵn câu thay thế. Ông bà không biết hỏi gì khác nếu không được gợi ý. Đưa hai ba câu cụ thể như ở bảng dưới, viết ra mảnh giấy cũng được. "Mẹ hỏi cháu thế này là cháu kể say sưa luôn."
Chấp nhận ông bà đổi từ từ. Thói quen mấy chục năm không đổi sau một lần nói. Nếu lần sau bà vẫn hỏi điểm, đừng nhắc lại ngay. Có thể đỡ lời nhẹ cho cháu và chờ một dịp khác nói lại.
Câu ông bà hay hỏi và câu gợi ý thay thế
Cha mẹ có thể đưa cho ông bà bảng này, hoặc chỉ chọn vài câu hợp với cháu nhà mình. Những câu ở cột phải đều mở cho cháu kể chuyện, không bắt cháu báo cáo.
| Câu ông bà hay hỏi | Cháu cảm thấy | Câu gợi ý cho ông bà |
|---|---|---|
| "Thi được mấy điểm?" | Phải báo cáo, sợ con số thấp | "Ở lớp dạo này cháu học bài gì hay nhất?" |
| "Có được như chị họ không?" | Bị so, thấy mình kém | "Kể bà nghe cô giáo cháu có hay kể chuyện không?" |
| "Đứng thứ mấy trong lớp?" | Bị xếp hàng, căng thẳng | "Cháu thân với bạn nào nhất lớp?" |
| "Học giỏi thế thì cuối năm ông thưởng" | Giá trị của mình nằm ở điểm | "Hôm nào cháu dạy ông cái bài cháu thích nhé." |
| "Sao lại được có thế?" | Ông bà thất vọng về mình | "Bài đó khó nhỉ, cháu thấy khó ở chỗ nào?" |
Có ông bà sẽ nói: "Hỏi thế thì biết cháu học giỏi hay kém thế nào?" Cha mẹ có thể trả lời: "Chuyện điểm thì con theo dõi rồi mẹ ạ. Mẹ hỏi cháu chuyện học vui thế nào là giúp con nhiều nhất." Ông bà cần biết việc theo dõi điểm đã có người lo, không bị bỏ ngỏ.
Giúp cháu có chuyện để kể với ông bà
Một cách đơn giản để câu hỏi điểm tự biến mất là để cháu chủ động kể trước. Khi cháu đã nói về một chuyện ở lớp, ông bà sẽ hỏi tiếp chuyện đó.
- Tối thứ bảy, trước hôm về thăm ông bà, hỏi cháu: "Mai về nhà bà, con muốn kể với bà chuyện gì ở lớp tuần này?" Để cháu tự chọn, có thể là bài hát mới học, cái cây trồng trong giờ khoa học, trò chơi giờ ra chơi.
- Gợi ý cháu mang theo một thứ để khoe, không phải bài kiểm tra: bức tranh vẽ ở lớp, cuốn vở tập viết đẹp, món đồ tự làm trong giờ thủ công.
- Khi tới nơi, nếu bà vừa hỏi điểm, mẹ đỡ một câu nhẹ: "Bà ơi, cái Ê có chuyện muốn kể bà đấy." rồi để cháu kể.
- Với cháu lớn hơn, lớp 7, lớp 8, chuyện kể có thể là một bài thuyết trình nhóm, một môn mới như khoa học tự nhiên hay hoạt động trải nghiệm. Ông bà thường rất tò mò về những môn mình chưa từng học.
- Nếu cháu vẫn ngại, không ép. Cho cháu được im lặng, ra sân giúp ông bà một việc nhỏ. Việc làm cùng nhau cũng là cách gần nhau.
Nếu cháu tự muốn khoe điểm, cứ để cháu khoe. Mục đích không phải giấu điểm khỏi ông bà, mà là để điểm không còn là câu hỏi duy nhất mỗi lần gặp.
Khi ông bà trông cháu và kèm cháu học hằng ngày
Nhiều nhà, ông bà đón cháu đi học về và ngồi kèm bài khi bố mẹ chưa về. Lúc này chuyện không chỉ là câu hỏi điểm, mà là cả cách kèm. Ông bà có thể dạy theo cách cũ: bắt cháu đọc thuộc, làm hộ khi cháu chậm, mắng khi cháu sai, so với anh chị em họ. Cha mẹ thường khó nói vì đang nhờ ông bà.
Cách nhẹ nhàng là chia việc rõ hơn. Ông bà lo phần cháu ăn, nghỉ, ngồi vào bàn đúng giờ, đọc bài to cho ông bà nghe. Phần xem bài khó, bài sai để bố mẹ tối về xem. "Mẹ chỉ cần ngồi cạnh nhắc cháu làm bài, bài nào cháu không biết thì cứ để đó, tối con xem với cháu." Như vậy ông bà đỡ áp lực phải giảng những thứ mình không chắc, cháu đỡ bị mắng.
Một chi tiết nhỏ ai từng nhờ ông bà trông cháu mới biết: ông bà hay so sánh cháu với bố mẹ hồi nhỏ. "Bố mày ngày xưa toàn được mười." Bố mẹ có thể kể thật với cháu những lần mình từng điểm kém, để cháu không mang hình ảnh bố mẹ hoàn hảo trong đầu.
Khi ông bà mang điểm cháu đi khoe
Có những ông bà không hỏi để trách, mà hỏi để khoe. Bà gọi điện cho cô em gái ở quê: "Cái Ê nhà này học kỳ được toàn điểm tốt nhé." Ông kể với các cụ ở hội người cao tuổi. Cháu đứng bên nghe được. Lần đầu, cháu thấy vui. Lần thứ năm, cháu bắt đầu lo: nếu lần sau mình không được như thế, ông bà sẽ kể gì với mọi người.
Chuyện khoe này thường khó nói hơn chuyện hỏi điểm, vì nó xuất phát từ tự hào. Cha mẹ không cần làm ông bà mất niềm vui ấy, chỉ cần gợi ý ông bà khoe chuyện khác: "Mẹ kể với các bà là cháu dạo này tự đọc truyện cho em nghe ấy, nghe còn hay hơn khoe điểm." Ông bà đổi đề tài khoe rất nhanh khi có chuyện mới để kể.
Còn với cháu, bố mẹ nói riêng một câu để cháu yên tâm: "Bà khoe vì bà thương con. Lần nào con được ít điểm hơn thì bà vẫn thương con y như thế, mẹ biết chắc." Nếu có dịp, để cháu nghe chính bà nói câu ấy, cháu sẽ nhớ lâu hơn mọi lời giải thích của bố mẹ.
Cái không cần làm và cách tự kiểm sau vài tuần
Trong chuyện này, cũng có vài việc cha mẹ không cần làm:
- Không cần tranh luận với ông bà về chương trình mới hay cách đánh giá mới.
- Không cần cấm ông bà hỏi điểm, hay dặn cháu không được kể điểm cho ông bà.
- Không cần phàn nàn với họ hàng về cách ông bà đối xử với cháu.
- Không cần giận khi ông bà vẫn quên và hỏi lại câu cũ.
- Không cần dặn cháu nói dối ông bà về điểm cho êm chuyện; như vậy là dạy cháu giấu.
- Không cần đưa ông bà đọc tài liệu về cách dạy con, một vài câu gợi ý cụ thể có ích hơn nhiều.
Sau vài tuần, những dấu hiệu tốt là: cháu chạy vào cổng và tự kể chuyện, không còn nấp sau lưng mẹ; ông bà hỏi được một câu về bài học thay vì về điểm; cháu nói với bố mẹ "con thích về nhà bà". Nếu cháu ngày càng sợ gặp ông bà hoặc có dấu hiệu lo âu chung về học hành, nên trao đổi thêm với giáo viên chủ nhiệm để cùng nhìn chung.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà hay hỏi điểm cháu thì có nên nói ông bà dừng lại không?
Không nên nói thẳng là dừng lại. Hãy nói chuyện riêng, nhẹ nhàng giải thích cháu đang lo về điểm và nhà mình đang tập hỏi chuyện học khác đi, rồi đưa ông bà vài câu hỏi thay thế cụ thể. Ông bà thường đổi khi có gợi ý rõ ràng.
Ông bà so sánh cháu với anh chị em họ thì làm sao?
Đỡ lời cho cháu ngay lúc đó bằng một câu nhẹ, không cãi trước mặt cháu. Sau đó nói riêng với ông bà rằng so sánh làm cháu buồn và ngại về thăm. Ở nhà, nói với cháu rằng mỗi đứa trẻ học theo nhịp riêng, không cần giống anh chị.
Ông bà kèm cháu học theo cách cũ có sao không?
Không có gì sai khi ông bà kèm theo cách mình biết. Chỉ nên chia việc rõ: ông bà nhắc cháu ngồi vào bàn, nghe cháu đọc bài, còn phần giảng bài khó và xem bài sai để bố mẹ làm vào buổi tối.
Làm sao để cháu không sợ khi ông bà hỏi điểm?
Giúp cháu chuẩn bị trước một chuyện ở lớp để kể, hoặc mang theo bức tranh, cuốn vở cháu thích. Khi cháu kể trước, ông bà hỏi tiếp chuyện đó. Bố mẹ cũng có thể đỡ một câu nhẹ để cháu có thời gian bắt chuyện.
Ông bà thưởng tiền cho cháu khi được điểm cao thì nên làm gì?
Cảm ơn ông bà vì thương cháu, rồi nói riêng rằng nhà mình đang tránh thưởng theo điểm để cháu học vì thích. Gợi ý ông bà thưởng bằng việc làm cùng cháu như nấu một món ngon, dắt cháu đi chơi, không cần gắn với con số.