Thưởng phạt theo điểm số có thể đẩy con cố gắng trong vài tuần, nhưng về lâu dài thường làm con học vì phần thưởng, sợ câu khó, mặc cả với bố mẹ và giấu bài điểm thấp; cách nhẹ hơn là bỏ dần việc quy đổi điểm ra quà hay hình phạt, chuyển sang ghi nhận thói quen con tự giữ, và khi muốn chia vui thì làm một việc cùng nhau mà không gắn với con số. Không cần bỏ ngay trong một tối. Nhà đã quen thưởng phạt nhiều năm thì đổi từ từ, nói rõ với con lý do.
Tình huống giả định: anh H lớp 8. Đầu năm bố mẹ hứa nếu cuối kỳ toán trên tám thì mua điện thoại mới, dưới sáu thì cấm chơi điện tử cả tháng. Chiều chủ nhật, mẹ và con ngồi bệt dưới sàn phòng khách, lưng tựa vào ghế, con hỏi: "Mẹ ơi, nếu con được bảy rưỡi thì có tính không?" Mẹ chợt nhận ra cả học kỳ con nói về con số nhiều hơn về môn toán. Bài này dành cho những nhà đang ở đúng chỗ đó.
Thưởng phạt theo điểm làm được gì và hỏng ở đâu
Công bằng mà nói, thưởng phạt có tác dụng thật trong ngắn hạn. Một đứa trẻ có hẹn được quà thường ngồi vào bàn chăm hơn trong vài tuần đầu. Cha mẹ thấy ngay kết quả, nên tin rằng cách này đúng. Cái khó nằm ở những gì diễn ra sau đó, chậm hơn và khó thấy hơn.
Thứ nhất, con bắt đầu học để lấy quà chứ không phải để hiểu. Khi quà thôi hấp dẫn, hoặc con thấy mình không với tới, động lực rơi theo. Nhiều nhà phải tăng dần giá trị phần thưởng: từ que kem lên đồ chơi, từ đồ chơi lên điện thoại. Thứ hai, con né cái khó. Một bài nâng cao có thể làm điểm thấp đi, nên con chọn làm câu chắc ăn, không dám thử. Thứ ba, con mặc cả: bảy rưỡi có tính không, bài mười lăm phút có tính không, cô chấm chặt thì sao.
Phạt còn hỏng nhanh hơn thưởng. Con bị cấm điện thoại cả tháng vì một bài điểm thấp sẽ học được rằng điểm thấp là thứ cần giấu. Lần sau con không đưa bài, không kể, hoặc nói dối. Cha mẹ mất đi thứ quý nhất: biết được con đang vướng ở đâu.
Điều này không có nghĩa là trong nhà không được có quà hay không được có giới hạn. Chỉ là quà và giới hạn không nên quy đổi trực tiếp từ con số trên bài kiểm tra. Một đứa trẻ tự muốn hiểu vì sao trăng có lúc tròn lúc khuyết sẽ đọc thêm mà không cần ai hứa gì; mục tiêu của cha mẹ là giữ cho niềm tò mò ấy còn sống, và thưởng phạt theo điểm thường làm nó nhỏ đi.
Hay làm và thử làm
Bảng dưới đặt cạnh nhau những kiểu thưởng phạt phổ biến và cách điều chỉnh để vẫn giữ được động lực mà không gắn với điểm.
| Hay làm | Điều con học được | Thử làm |
|---|---|---|
| Hứa quà to nếu cuối kỳ trên tám | Học là để lấy quà; dưới tám thì cố cũng vô ích | Ghi nhận thói quen con tự giữ cả kỳ, quà nếu có là bất ngờ, không hẹn trước |
| Cấm điện thoại khi điểm kém | Điểm kém là thứ phải giấu | Giới hạn điện thoại theo giờ giấc cố định, không liên quan tới điểm |
| Thưởng tiền theo từng điểm mười | Học như làm thuê, tính công từng bài | Cho tiền tiêu vặt đều theo tuần, độc lập với điểm |
| Phạt chép bài nhiều lần | Học là hình phạt | Cùng con xem lại bài sai, làm lại một hai câu |
| Hứa đi chơi xa nếu được học sinh giỏi | Cả năm đặt cược vào một danh hiệu | Đi chơi vì cả nhà muốn đi, không cần lý do |
Chú ý cột giữa: điều con học được không phải là điều cha mẹ định dạy, mà là điều con rút ra từ cách nhà mình vận hành. Một đứa trẻ lớp 8 rất nhạy với những quy luật ngầm này.
Chuyển dần trong một học kỳ
Nếu nhà đã có thoả thuận thưởng phạt, đừng huỷ bỏ đột ngột. Con sẽ thấy bị lừa, nhất là khi đã cố gắng vì món quà được hứa. Thứ tự gợi ý:
- Giữ lời hứa đang có cho tới hết kỳ này. Nếu đã hứa điện thoại cho điểm trên tám mà con đạt, mua như đã hứa. Nếu con được bảy rưỡi, nói thật: "Theo thoả thuận là chưa đủ, nhưng mẹ thấy con cố cả kỳ. Mình bàn lại nhé."
- Chọn một buổi thư thả, ngồi cạnh con ở chỗ thoải mái, nói rõ nhà mình sẽ đổi cách: "Mẹ thấy cả kỳ con lo về con số nhiều quá, mẹ không muốn thế. Từ kỳ sau, nhà mình không hẹn quà theo điểm nữa."
- Hỏi con điều con muốn thay vào: "Con thấy điều gì giúp con muốn học hơn?" Có con muốn được tự quyết giờ học, có con muốn được bố mẹ ít hỏi điểm, có con muốn một buổi cuối tuần trống hẳn.
- Cùng con chọn một hai thói quen để ghi nhận, ví dụ tự ngồi vào bàn mà không cần nhắc, tự hỏi cô khi không hiểu. Cuối mỗi tuần, nói một câu cụ thể về thói quen ấy.
- Những thứ con vốn có như điện thoại, giờ chơi thì tách hẳn khỏi chuyện điểm, đặt giới hạn theo giờ giấc chung của cả nhà.
Có thể con phản đối: "Thế là con mất quà à?" Trả lời thật lòng: "Con không mất gì cả. Thứ con cần thì bố mẹ vẫn lo. Chỉ là nó không còn treo trên bài kiểm tra nữa." Trẻ lớn hiểu được lý do khi được nói rõ.
Thay thưởng bằng gì, thay phạt bằng gì
Thay thưởng bằng ghi nhận cụ thể. "Tuần này con tự học được bốn tối mà không ai nhắc." Một câu nói đúng việc có sức nặng hơn món quà, vì nó cho con biết bố mẹ thật sự nhìn thấy.
Thay quà hẹn trước bằng niềm vui chung. Cuối kỳ cả nhà đi ăn một bữa, đi dạo, về quê, vì cả nhà muốn thế. Nếu con hỏi "vì con được điểm cao à", trả lời: "Vì cả nhà cùng xong một học kỳ."
Thay phạt bằng hệ quả tự nhiên. Con không làm bài tập về nhà thì hôm sau con tự giải thích với cô. Bố mẹ không viết giấy xin hộ. Đây là hệ quả tự nhiên, không cần thêm hình phạt ở nhà.
Thay cấm đoán bằng giờ giấc chung. Điện thoại cất ở phòng khách từ chín giờ tối, áp dụng cho cả bố mẹ. Quy định không thay đổi theo điểm, nên con không coi nó là trừng phạt.
Giữ một khoản tiêu vặt đều đặn. Nếu nhà có cho tiền tiêu vặt, cho theo tuần, cố định. Con học quản lý tiền mà không học cách đổi điểm thành tiền.
Khi mỗi người lớn trong nhà thưởng phạt một kiểu
Bố mẹ vừa thống nhất bỏ thưởng theo điểm thì ông nội dúi cho cháu tờ tiền vì được mười môn văn, bác ruột hứa mua xe đạp nếu cháu đỗ lớp chọn. Ngược lại, có nhà mẹ đã thôi phạt mà bố vẫn tịch thu điện thoại mỗi lần thấy điểm sáu. Con đứng giữa nhiều luật chơi, sẽ chọn nghe theo người có quà to nhất hoặc phạt nặng nhất.
Không cần ai cũng giống ai, nhưng bố và mẹ cần cùng một cách. Hai người nói chuyện riêng, thống nhất ít nhất hai điều: không hẹn quà theo điểm, không cắt quyền lợi vì điểm. Phần còn lại mỗi người một kiểu cũng được.
Với ông bà, cô bác, nói nhẹ nhàng và cụ thể: "Ông thương cháu thì cứ cho, nhưng ông đừng bảo là vì điểm mười nhé. Ông bảo vì cháu ngoan, cháu chăm là được." Món quà vẫn còn, chỉ đổi lý do. Phần lớn người thân vui lòng làm theo khi hiểu nhà mình đang tập cho cháu điều gì. Trẻ lớn cũng nên được nghe bố mẹ nói thẳng về chuyện này, để con không thấy khó xử khi nhận quà từ họ hàng.
Trẻ tiểu học và tấm sticker trên bảng
Với trẻ lớp 1, lớp 2, nhiều nhà dùng bảng dán sticker: làm xong bài thì được một ngôi sao, đủ mười sao đổi một món đồ chơi nhỏ. Cách này khác thưởng theo điểm ở chỗ nó gắn với việc làm, không gắn với kết quả, và với trẻ nhỏ thì nó giúp con thấy tiến bộ bằng mắt.
Chỉ cần lưu ý vài điều. Sticker nên dành cho thói quen như ngồi vào bàn đúng giờ, tự soạn sách vở, đọc to một trang truyện, không dành cho điểm mười. Bảng nên dùng trong một thời gian ngắn, vài tuần đến một hai tháng, rồi bỏ dần khi thói quen đã thành nếp. Nếu để mãi, con lớn lên vẫn chờ sticker mới chịu làm.
Một chi tiết nhỏ ai từng dùng bảng sticker mới biết: tới tuần thứ ba, con bắt đầu hỏi "cái này có được sao không" cho mọi việc, kể cả việc đánh răng. Đó là dấu hiệu nên bắt đầu thưa dần sticker, thay bằng một câu khen đúng việc.
Sau một học kỳ: nhìn vào đâu
Đổi cách thưởng phạt là việc lâu, không thấy ngay. Sau vài tháng, những dấu hiệu dưới đây cho thấy đang đúng hướng:
- Con nói về môn học, bài học nhiều hơn nói về con số.
- Con không còn mặc cả "thế bảy rưỡi có tính không".
- Con dám thử câu nâng cao, dám nói "câu này con chưa làm được".
- Con tự kể điểm thấp mà không sợ bị cấm điện thoại.
- Giờ học và giờ chơi trong nhà theo nếp, không theo bảng điểm.
Nếu sau khi bỏ thưởng phạt, con trông mất hẳn hứng thú học, ngồi vào bàn mà không làm gì suốt nhiều tuần, kèm buồn bã hay mệt mỏi kéo dài, đừng vội quay lại cách cũ. Nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm để xem trên lớp con thế nào, và nếu cần, đưa con gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi. Chán học kéo dài đôi khi có lý do khác ngoài chuyện động lực.
Câu hỏi thường gặp
Có nên thưởng tiền cho con khi được điểm cao không?
Không nên gắn tiền với điểm, vì con dễ học như làm thuê, tính công từng bài và mặc cả với bố mẹ. Nếu muốn con học quản lý tiền, cho tiền tiêu vặt đều đặn theo tuần, không liên quan tới điểm số.
Phạt con khi bị điểm kém có giúp con học tốt hơn không?
Thường là không. Phạt khiến con coi điểm kém là thứ cần giấu, lần sau con không đưa bài hoặc nói dối. Cùng con xem lại bài sai và làm lại vài câu giúp con học được nhiều hơn mọi hình phạt.
Đã lỡ hứa thưởng theo điểm thì có nên huỷ không?
Không nên huỷ đột ngột vì con sẽ thấy bị lừa. Giữ lời hứa tới hết kỳ, rồi chọn lúc thư thả nói rõ với con rằng từ kỳ sau nhà mình đổi cách, và hỏi con điều gì giúp con muốn học hơn.
Dùng bảng dán sticker cho trẻ tiểu học có được không?
Được, nếu sticker gắn với thói quen như ngồi vào bàn đúng giờ hay tự soạn sách vở, không gắn với điểm số. Chỉ nên dùng trong vài tuần đến một hai tháng rồi thưa dần, thay bằng lời khen đúng việc.
Không thưởng phạt thì lấy gì tạo động lực cho con?
Ghi nhận cụ thể những thói quen con tự giữ, để con tham gia quyết định giờ học, và giữ việc học ở nhà dễ chịu. Trẻ có động lực bền hơn khi thấy mình tiến bộ và được tin tưởng, không phải khi có quà treo trước mặt.
Có nên cấm điện thoại khi con bị điểm kém không?
Không nên gắn điện thoại với điểm số. Tốt hơn là đặt giờ dùng điện thoại cố định cho cả nhà, ví dụ cất ở phòng khách từ chín giờ tối, áp dụng cả với bố mẹ, để con không coi đó là trừng phạt.