Khi con bị điểm kém, việc cần làm trong mười phút đầu là cho con biết bố mẹ vẫn đứng về phía con, chưa hỏi vì sao, chưa bàn cách sửa; tối hôm đó hoặc hôm sau mới ngồi cùng con đọc lại bài để xem con sai vì chưa hiểu, vì làm ẩu hay vì đề lạ, rồi chọn đúng một việc nhỏ cho tuần sau. Một bài kiểm tra điểm thấp là một lát cắt, không phải bản án về đứa trẻ. Cách cha mẹ đón con lúc đó quyết định lần sau con có dám kể nữa hay không.
Bài đi theo một tình huống giả định. Chiều thứ năm, bé A lớp 7 lên xe, chưa thắt dây an toàn đã nói lí nhí: "Bài kiểm tra toán con được thấp lắm." Bố đang mệt sau một ngày làm việc. Phần dưới là câu nói cho từng lúc, cách đọc bài sai, các bước trong tuần, bảng những phản xạ quen của cha mẹ và cách thay, cùng dấu hiệu để biết sau vài tuần mọi việc có đang đi đúng.
Mười phút đầu: câu nói nên có và câu nên nuốt lại
Câu đầu tiên là để con thở. Bố tắt nhạc trong xe, nói chậm: "Bố nghe rồi. Con kể được với bố là tốt. Mình về nhà đã, ăn gì đã rồi tính." Câu này không khen điểm, cũng không chê, chỉ cho con biết kể ra là đúng. Đứa trẻ vừa nói ra chuyện xấu hổ thường căng như dây đàn; nó đang chờ xem bố nổi giận hay không.
Hỏi về cảm giác trước, hỏi về điểm sau. Một câu đủ: "Lúc cầm bài con thấy thế nào?" Con có thể nhún vai, hoặc buông một câu "chán lắm". Bạn chỉ cần nhắc lại: "Ừ, chán thật. Bố hiểu." Đừng thêm "nhưng" ngay sau đó, vì chữ "nhưng" làm con hiểu câu trước chỉ là thủ tục.
Nuốt lại câu so sánh. Câu "bạn C được bao nhiêu" bật ra rất tự nhiên, và gần như luôn làm hỏng buổi tối. Con nghe nó thành "con thua bạn". Nếu muốn biết đề khó hay dễ, hỏi về đề: "Đề hôm nay có câu nào lạ không con?"
Không hứa, không doạ. Những câu như "kỳ này mà không lên thì cắt điện thoại" hay "lần sau phải được điểm cao" đặt thêm một hòn đá lên vai con, trong khi con chưa biết mình sai ở đâu. Hứa thưởng lúc này cũng không giúp: con chưa có cách, chỉ có thêm áp lực.
Nếu con im lặng cả đường về. Để con im. Bố nói một câu rồi thôi: "Khi nào con muốn xem lại bài thì gọi bố, tối nay hay mai đều được." Nhiều đứa trẻ mười hai, mười ba tuổi cần một hai tiếng một mình trước khi nói chuyện. Im lặng không phải là thách thức.
Ông bà hỏi ngay ở cửa. Nếu bà ra đón và hỏi luôn "hôm nay được mấy điểm", bố có thể đỡ một câu nhẹ: "Bà ơi, tối nay hai bố con xem bài rồi kể bà sau nhé." Con được che một lúc, bà cũng không bị gạt đi.
Đọc bài kiểm tra cùng con: sai vì đâu
Tối đó, sau bữa cơm, ngồi cạnh con ở bàn học chừng hai mươi phút, đặt bài kiểm tra ở giữa hai người chứ không cầm trên tay mình. Mục đích không phải tìm lỗi để nhắc, mà để phân loại từng câu sai. Ba loại sai cần ba cách xử lý khác nhau.
| Loại sai | Dấu hiệu khi hỏi lại con | Việc tuần sau |
|---|---|---|
| Chưa hiểu bài | Đổi số hay đổi cách hỏi là con bí; con nói được quy tắc nhưng không giải thích được vì sao | Quay lại một bài cũ hơn, làm hai ba bài dễ, để con giảng lại cho bố mẹ nghe |
| Hiểu nhưng làm ẩu | Làm lại ở nhà thì đúng ngay; sai ở chỗ chép số, quên đơn vị, đọc sót chữ "không" | Tập một thói quen soát cụ thể, ví dụ gạch chân từ khoá trong đề |
| Đề lạ, chưa gặp dạng này | Con hiểu khái niệm nhưng không nhận ra cần dùng nó | Hỏi con "câu này giống bài nào con đã học", tập nhìn đề trước khi làm |
| Hết giờ | Các câu cuối bỏ trống hoặc làm vội; câu đầu làm rất kỹ | Tập ước lượng thời gian, làm câu chắc trước |
Câu hỏi mẫu khi đọc bài: "Câu này con nghĩ thế nào lúc làm? Kể lại cho bố nghe như kể cho em con." Nếu con trả lời được trôi chảy ở nhà mà vẫn sai trên lớp, phần nhiều là làm ẩu hoặc căng thẳng. Nếu con lặp đúng câu trong vở mà đổi số là lúng túng, đó là chỗ con học thuộc mà chưa hiểu, và đó mới là thứ đáng lo hơn con số trên bài.
Vì sao một đứa trẻ chăm vẫn có bài điểm thấp
Cha mẹ hay bối rối vì con ngồi vào bàn đều đặn mỗi tối, vở ghi sạch sẽ, vậy mà bài kiểm tra lại thấp. Một lý do quen là con ôn bằng cách đọc lại vở. Đọc lại cho cảm giác quen mặt chữ, con tưởng mình đã nắm, nhưng lúc vào phòng phải tự viết ra từ đầu thì mới thấy trống. Đứa trẻ từng gật đầu "con hiểu rồi" sau năm phút thường đang nói thật về cảm giác của nó, chỉ là cảm giác ấy chưa phải hiểu.
Lý do thứ hai nằm ở lịch học. Tuần có bài kiểm tra cũng là tuần con có ba môn khác nộp bài, thêm một buổi học thêm, thêm sinh nhật bạn. Con không thiếu chăm, con thiếu giờ ngủ. Một đứa trẻ lớp 7 ngủ muộn hơn mười một giờ ba đêm liền làm bài kém đi rõ, dù kiến thức vẫn ở đó.
Lý do thứ ba ít ai nói ra: con sợ chính bài kiểm tra. Con biết bố mẹ quan tâm tới điểm, nên khi gặp câu khó đầu tiên, đầu óc con chạy sang chuyện về nhà nói thế nào, và những câu dễ phía sau cũng sai theo. Ở trường hợp này, nói nhiều hơn về điểm chỉ làm nặng thêm. Cha mẹ cũng không có lỗi gì khi lo; chỉ là cái lo cần được đặt đúng chỗ, vào việc học chứ không vào con số.
Tuần sau: năm việc nhỏ theo thứ tự
Sau buổi đọc bài, đừng lập một kế hoạch lớn. Một đứa trẻ vừa có điểm thấp cần thấy mình làm được một việc gì đó trong vài ngày, không phải nghe một danh sách dài.
- Tối thứ hai: chọn đúng một chỗ hổng từ bảng phân loại, ví dụ con chưa hiểu cách quy đồng mẫu số. Nói rõ với con: "Tuần này mình chỉ lo đúng chỗ này thôi, mấy câu khác để sau."
- Thứ ba và thứ năm: mỗi tối mười lăm phút, con tự làm hai bài cùng dạng, bố mẹ ngồi gần nhưng không nhìn vào vở. Làm xong con giảng lại một bài. Nếu con giảng được bằng lời của mình, đánh dấu một vạch vào góc vở, không cần khen to.
- Thứ tư: nghỉ hẳn việc ôn lại bài kiểm tra. Cho con ngủ sớm, chơi bình thường. Đây không phải lơ là, mà để con thấy điểm kém không phủ kín cả tuần.
- Thứ sáu: hỏi con làm lại câu sai nhất trong bài kiểm tra cũ, không gợi ý. Nếu con làm đúng, nói đúng sự việc: "Câu này hôm thứ năm con sai, hôm nay con làm đúng rồi."
- Cuối tuần: hỏi con một câu duy nhất về lớp học: "Trên lớp tuần này có chỗ nào con thấy dễ hơn trước không?" Ghi lại câu trả lời vào sổ tay của bố mẹ để vài tuần sau nhìn lại.
Nếu con phản đối, nói "con tự làm được, bố đừng ngồi đây", hãy đồng ý thử một tuần, chỉ xin con kể lại kết quả vào tối thứ sáu. Với trẻ THCS, được tin tưởng tự làm đôi khi là động lực mạnh hơn cả bài giảng hay nhất.
Hay làm và thử làm
Phần lớn phản xạ của cha mẹ khi thấy điểm kém đều xuất phát từ thương con và lo cho con. Chỉ là vài phản xạ trong số đó làm điều ngược lại với điều mình mong.
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Hỏi ngay "sao lại thế này" | Con nghe thành lời buộc tội, sẽ chống chế hoặc im | Hỏi "lúc làm con nghĩ gì" sau khi đã ăn uống xong |
| Giảng lại cả chương trong một tối | Con mệt, không nhớ gì, lần sau sợ đưa bài | Chọn một chỗ hổng, mười lăm phút một tối |
| Đăng ký thêm một lớp học thêm | Thêm giờ ngồi, bớt giờ tự làm và ngủ | Đợi hai đến bốn tuần xem con tự sửa được tới đâu |
| Mua thêm sách bài tập | Con làm thêm cho đủ số trang, không ai xem con sai gì | Dùng lại chính bài kiểm tra và vở bài tập trên lớp |
| Kể chuyện cho cả nhà nghe | Con thấy bị bêu, lần sau giấu bài | Giữ chuyện trong phạm vi bố mẹ và con, con muốn kể thì con kể |
Có một việc nữa không cần làm: không cần tìm người có lỗi. Không phải tại cô giảng nhanh, không phải tại con mải chơi, không phải tại bố mẹ bận. Một bài điểm thấp thường là vài lý do nhỏ chồng lên nhau, và cách gỡ là gỡ từng cái.
Sau hai đến bốn tuần: nhìn vào đâu để biết đang đúng
Đừng chỉ chờ bài kiểm tra tiếp theo để biết mọi việc có ổn không. Điểm lên xuống còn tuỳ đề, tuỳ hôm. Những dấu hiệu dưới đây nói nhiều hơn:
- Con tự đưa bài kiểm tra cho bố mẹ xem, kể cả bài không tốt, mà không cần hỏi.
- Khi hỏi "vì sao", con trả lời bằng lời của mình, có ví dụ riêng, không lặp nguyên văn vở.
- Câu sai trong bài mới khác loại với câu sai trong bài cũ, tức chỗ hổng cũ đã được lấp.
- Con ngủ đúng giờ trong tuần có kiểm tra và nói được trước bài kiểm tra mình chưa chắc phần nào.
- Không khí bữa tối không còn căng mỗi khi nhắc chuyện học.
Nếu sau bốn tuần một môn vẫn tụt liên tục dù con có làm, hãy nhắn giáo viên bộ môn hoặc giáo viên chủ nhiệm, hỏi về việc học chứ không hỏi về điểm: "Thưa cô, dạo này con làm bài phần phân số chưa ổn, cô thấy trên lớp con hay vướng ở chỗ nào để ở nhà gia đình kèm thêm ạ?" Nếu con buồn kéo dài, mất ngủ, không muốn tới trường, hoặc bạn nghi con khó khăn trong việc đọc hay tập trung, nên nói với giáo viên và đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý để được đánh giá, không tự kết luận ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Con bị điểm kém có nên phạt không?
Phạt thường làm con giấu bài lần sau chứ không làm con hiểu bài hơn. Thay vì phạt, bố mẹ ngồi với con đọc lại bài, tìm đúng một chỗ hổng và dành mười lăm phút mỗi tối trong một tuần để lấp chỗ đó.
Nên nói gì đầu tiên khi con báo bị điểm kém?
Câu đầu tiên nên cho con biết kể ra là đúng, ví dụ "con kể được với bố mẹ là tốt, mình về nhà đã rồi tính". Hỏi về cảm giác trước, để chuyện điểm và cách sửa sang tối hoặc hôm sau khi cả hai đã bình tĩnh.
Làm sao biết con sai vì chưa hiểu hay vì làm ẩu?
Cho con làm lại câu sai ở nhà không gợi ý. Nếu con làm đúng ngay thì phần lớn là ẩu hoặc căng thẳng; nếu đổi số là con bí, hoặc con không giải thích được vì sao làm như vậy, thì con chưa hiểu bản chất.
Con bị điểm kém có cần cho đi học thêm ngay không?
Không cần vội. Hãy thử hai đến bốn tuần tự kèm đúng chỗ hổng ở nhà và hỏi giáo viên bộ môn. Nếu sau đó con vẫn vướng dù đã cố, lúc ấy mới cân nhắc học thêm với mục tiêu rõ ràng.
Khi nào cần nhắn giáo viên về chuyện điểm kém của con?
Khi một môn tụt liên tục vài tuần dù con có làm, hoặc khi con kể những chuyện trên lớp khiến con sợ môn đó. Nhắn để hỏi con hay vướng ở đâu và gia đình kèm thế nào, không nhắn để hỏi điểm hay xin chấm lại.
Ông bà hay hỏi điểm cháu thì nói thế nào cho khéo?
Bố mẹ có thể đỡ lời nhẹ nhàng, hẹn kể sau khi đã xem bài cùng con. Riêng với ông bà, nói trước rằng nhà mình đang tập hỏi cháu học được gì hơn là được mấy điểm, để cả nhà nói cùng một kiểu.