Muốn tập cho con viết nhật ký, cha mẹ nên bắt đầu thật nhỏ: mỗi tối một dòng, viết gì cũng được, không sửa chính tả, không chấm, và hứa không đọc nếu con không đưa; viết thư tay cho ông bà ở xa là cách thứ hai giúp con viết cho một người đọc thật. Nhật ký và thư tay không phải để luyện văn, mà để con quen dùng chữ nói điều của mình. Khi đã quen, bài văn ở lớp tự bớt gượng.
Tình huống giả định: bé K lớp 4 đọc khá nhưng hễ viết là ngắn ngủn, câu nào cũng bắt đầu bằng "Em rất vui vì...". Mẹ thử mua cho con cuốn nhật ký có khoá, dặn mỗi tối viết một trang. Được ba hôm thì cuốn sổ nằm im dưới ngăn bàn. Tháng sau ông ngoại ở quê gọi điện bảo nhớ cháu, mẹ nảy ra ý cho con viết thư gửi ông. Bài này đi qua cả hai cách, và cách giữ cho chúng không thành thêm một bài tập.
Vì sao cuốn nhật ký thường dừng ở ngày thứ ba
Lời dặn "mỗi tối viết một trang" nghe nhẹ nhưng với trẻ lớp 4 là rất nặng. Một trang là gần bằng một bài tập làm văn. Con viết hai hôm đầu vì cuốn sổ còn mới, tới hôm thứ ba thì hết chuyện để kể, ngồi nhìn trang trắng, và từ đó cuốn sổ gắn với cảm giác bị giao bài. Người lớn viết nhật ký lâu năm cũng có những ngày chỉ ghi một dòng.
Lý do thứ hai là con không chắc ai sẽ đọc. Nếu mẹ từng đọc và nhận xét "Sao viết sai chính tả nhiều thế" hoặc "Chuyện này sao không kể với mẹ", con sẽ viết cho mẹ đọc chứ không viết cho mình. Viết cho người lớn đọc thì con chọn câu an toàn, kiểu "Hôm nay em đi học rất vui", và nhật ký thành một bản báo cáo.
Lý do thứ ba là thời điểm. Viết lúc mười giờ tối, sau khi làm bài và tắm rửa, con đã cạn sức. Nhật ký cần một khoảng năm phút ổn định trong ngày, gắn với một việc quen, như ngay sau bữa tối hoặc lúc ngồi chờ bố đón.
Dấu hiệu con đang viết thật là có những dòng ngắn nhưng cụ thể, có cảm xúc thật, có cả bực bội. Dấu hiệu viết đối phó là các trang giống nhau, mở bằng cùng một câu, chỉ thay ngày tháng. Nếu bạn thấy dấu hiệu thứ hai, đó là lúc giảm yêu cầu chứ không phải tăng.
Bắt đầu nhật ký một dòng trong tuần này
Đừng mua sổ đẹp vội. Một cuốn vở mỏng bình thường là đủ, để con không ngại viết xấu lên đó:
- Nói với con luật chơi trước, nói rõ ràng: "Mỗi tối con viết một dòng thôi, viết gì cũng được. Mẹ không đọc nếu con không đưa, và không ai chấm."
- Gắn giờ viết vào một việc có sẵn, ví dụ ngay sau khi dọn bát. Năm phút, đặt đồng hồ nếu cần.
- Ba tối đầu, nếu con không biết viết gì, cho con một câu mở để chọn: "Hôm nay điều làm con buồn cười là...", "Điều con không thích hôm nay là...", "Con muốn hỏi ai đó rằng..." Từ tối thứ tư, để con tự viết.
- Bạn cũng viết một dòng vào sổ riêng của mình cùng lúc. Con thấy người lớn cũng làm thì việc này không còn là bài tập dành cho trẻ con.
- Nếu con viết dài hơn một dòng, không khen ồn ào, chỉ nói nhỏ: "Tối nay con viết nhiều nhỉ." Khen to làm con nghĩ phải viết dài mỗi tối.
- Bỏ một tối không sao. Không nhắc lại tối bị bỏ, chỉ nhắc giờ viết của tối nay.
Sau hai tuần, phần lớn trẻ tự viết dài ra vào những hôm có chuyện. Những hôm không có chuyện, một dòng vẫn là đủ. Điều bạn giữ là nhịp, không phải độ dài.
Lá thư tay gửi ông bà: viết cho một người đọc thật
Thư tay khác nhật ký ở chỗ có người đọc, và người đọc đó thương con vô điều kiện. Ông bà ở xa nhận thư cháu viết tay thường đọc đi đọc lại, có khi gọi điện ngay để hỏi chuyện trong thư. Với con, đó là bằng chứng rõ nhất rằng chữ mình viết ra có người đọc và có tác dụng.
Bắt đầu bằng hỏi, không bằng viết. Ngồi cạnh con ở phòng khách, hỏi "Nếu ông đang ngồi đây, con muốn kể cho ông chuyện gì đầu tiên?" và "Con muốn hỏi ông điều gì về hồi ông còn nhỏ?" Con kể bằng lời, rồi viết. Một lá thư nửa trang có một chuyện thật và một câu hỏi thật là đủ. Bạn không cần sửa câu, chỉ sửa chữ sai nếu con nhờ.
Nếu ông bà đáp lại bằng thư hay bằng một cuộc gọi trả lời đúng câu con hỏi, bạn vừa có một vòng trao đổi mà không lớp học nào tạo ra được. Con sẽ hỏi "Bao giờ mình viết thư tiếp hả mẹ?" Thư không cần gửi qua bưu điện, có thể chụp ảnh gửi qua tin nhắn, rồi giữ bản giấy để lần về quê đưa tận tay. Cũng có thể viết cho cô giáo cũ, bạn chuyển trường, hay em họ mới chào đời.
Đọc hay không đọc nhật ký của con
Đây là câu hỏi nhiều cha mẹ băn khoăn nhất. Cách xử lý khác nhau tuỳ tình huống:
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Con đưa sổ cho bạn đọc | Đọc, phản hồi về nội dung, không sửa chính tả | Lấy chuyện trong sổ ra nhắc trước người khác |
| Con không đưa, sổ để trên bàn | Không mở, kể cả tò mò | Đọc lén rồi hỏi vòng vo |
| Con có vẻ buồn kéo dài, ít nói | Hỏi trực tiếp, nhẹ nhàng: con có muốn kể không | Mở sổ để tìm nguyên nhân |
| Con viết điều bực bội về bố mẹ | Coi đó là chỗ xả hợp lý, không truy | Bắt con xoá hay xin lỗi vì điều viết trong sổ |
| Con muốn khoá sổ hoặc giấu sổ | Đồng ý, đó là dấu hiệu con viết thật | Coi việc giấu là con có điều không tốt |
Có một ngoại lệ: nếu bạn có lý do nghiêm túc để lo cho an toàn của con, như con có dấu hiệu bị bắt nạt, tự làm đau mình, hay buồn bã kéo dài kèm mất ngủ, an toàn của con được đặt trước. Khi đó nói chuyện thẳng với con, trao đổi với giáo viên chủ nhiệm, và gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý. Trường hợp nguy hiểm gọi 113; cần tư vấn về bảo vệ trẻ em có thể gọi Tổng đài 111.
Khi con viết rồi muốn đọc cho bố mẹ nghe
Nghe trọn, không ngắt. Có tối con chạy ra đọc to một đoạn vừa viết. Đó là lời mời, không phải bài nộp. Bạn dừng việc đang làm, nhìn con, nghe cho hết, kể cả khi đoạn đó lủng củng hay có chữ đọc sai. Ngắt giữa chừng để sửa là cách nhanh nhất làm con thôi chia sẻ.
Phản hồi về nội dung trước. Nói về điều con kể chứ không về cách con viết: "Thế rồi bạn ấy có trả lại con cái thước không?" Câu hỏi về nội dung cho con thấy bạn đã thật sự nghe, và con tự nhận ra những chỗ mình kể thiếu.
Chỉ khen một chỗ, cụ thể. Chọn một câu hay nhất và nói vì sao: "Câu con tả tiếng mưa gõ trên mái tôn làm mẹ nghe thấy luôn." Khen cụ thể dạy con viết hay là gì, khen chung chung kiểu "giỏi quá" thì không dạy được gì.
Không biến lời mời thành buổi học. Tránh câu "Chỗ này con nên viết thế này mới hay" nếu con không hỏi. Nếu con hỏi "Mẹ thấy chỗ nào chưa hay?", bạn mới góp một ý, chỉ một ý, và để con quyết có sửa hay không. Đó là lúc con học cách nhận góp ý mà vẫn giữ được bài của mình.
Những việc không cần làm
Nhật ký và thư tay giữ được lâu khi chúng nhẹ. Những việc sau thường làm chúng nặng lên:
- Không cần quy định số dòng, số trang tối thiểu.
- Không cần bắt con viết nhật ký bằng giọng văn bài tập làm văn, mở bài thân bài kết bài.
- Không cần sửa chính tả trong nhật ký. Chính tả đã có chỗ luyện riêng.
- Không cần thưởng theo số trang viết. Thưởng làm con viết vì phần thưởng, và dừng khi hết thưởng.
- Không cần mua cuốn sổ đắt tiền ngay từ đầu. Sổ đẹp làm nhiều trẻ ngại viết xấu lên trang.
- Không cần đem nhật ký của con khoe với họ hàng, kể cả khi con viết rất hay.
Điều duy nhất nên làm đều là giữ giờ viết năm phút, và tự mình cũng viết. Một đứa trẻ thấy mẹ ngồi viết vài dòng mỗi tối sẽ hiểu rằng viết là việc người lớn làm cho chính mình, không phải việc người lớn bắt trẻ con làm.
Sau một tháng: con viết thật hơn ở đâu
Sau bốn tuần, bạn không cần đọc nhật ký để biết con có tiến bộ. Nhìn vào những thứ bên ngoài: con có tự mở sổ ra viết mà không cần nhắc giờ không, có hôm nào con nói "Để con ghi lại kẻo quên" không. Con có kể lại chuyện ở lớp với nhiều chi tiết hơn không. Lá thư thứ hai gửi ông có dài và tự nhiên hơn lá thứ nhất không.
Ở bài văn trên lớp, dấu hiệu thường đến chậm hơn, nhưng sẽ đến: câu mở bài bớt khuôn mẫu, có những chi tiết thật của nhà mình, có những câu cảm xúc nghe như con nói chứ không như văn mẫu. Nếu bạn muốn biết, nhắn cô một câu: "Thưa cô, ở nhà con đang viết nhật ký mỗi tối. Cô thấy bài viết trên lớp của con dạo này thế nào ạ?"
Nếu sau một tháng cuốn sổ vẫn nằm im, đừng ép. Có trẻ hợp với nhật ký, có trẻ hợp với thư, có trẻ thích viết truyện ngắn bịa ra hay vẽ truyện tranh có lời thoại. Hỏi con: "Nếu không viết nhật ký, con muốn viết kiểu gì?" Chọn hình thức con thích, điều cần giữ chỉ là con có một chỗ viết cho chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì nên tập viết nhật ký?
Khoảng lớp 2, lớp 3 trở đi, khi con đã viết được câu ngắn tương đối nhanh, là có thể bắt đầu với nhật ký một dòng. Trước đó con có thể vẽ rồi nói để người lớn ghi giúp. Quan trọng là bắt đầu nhỏ và không chấm.
Có nên đọc nhật ký của con không?
Không nên đọc nếu con không đưa, vì con sẽ viết cho người lớn đọc thay vì viết thật. Ngoại lệ là khi có lo ngại nghiêm túc về an toàn của con, lúc đó nói chuyện thẳng với con, trao đổi với giáo viên và gặp chuyên gia. Đọc lén rồi hỏi vòng vo thường làm mất lòng tin.
Con viết nhật ký sai chính tả nhiều có nên sửa không?
Không nên sửa trong nhật ký, vì đó là chỗ con viết cho mình và sửa sẽ làm con ngại viết. Chính tả có thể luyện riêng vào lúc khác, theo đúng nhóm lỗi con hay mắc. Nếu con đưa sổ và nhờ sửa thì mới sửa.
Con không biết viết gì vào nhật ký thì gợi ý thế nào?
Cho con vài câu mở để chọn như điều làm con buồn cười, điều con không thích, câu con muốn hỏi ai đó. Dùng gợi ý vài tối đầu rồi để con tự viết. Một dòng mỗi tối là đủ, không cần đủ trang.
Viết thư tay cho ông bà có ích gì cho việc học văn?
Thư tay cho con một người đọc thật, nên con học được cách chọn chuyện để kể và đặt câu hỏi cho người khác. Khi được đáp lại, con thấy chữ mình viết có tác dụng và muốn viết tiếp. Kỹ năng đó theo con vào bài văn trên lớp.
Con không thích viết nhật ký thì có sao không?
Không sao, mỗi trẻ hợp một hình thức viết khác nhau. Có thể thử thư tay, truyện ngắn tự bịa, hoặc truyện tranh có lời thoại. Điều cần giữ là con có một chỗ để viết cho chính mình, không phải một cuốn sổ cụ thể.