Trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, từ lớp 3 tới lớp 5 con học môn Tin học và Công nghệ, gồm hai phần: phần Tin học làm quen máy tính, thông tin, cách dùng thiết bị số an toàn, gõ phím, soạn văn bản, tìm kiếm thông tin đơn giản; phần Công nghệ làm quen những thứ kỹ thuật gần gũi như cây hoa trong nhà, đồ dùng điện thường gặp, lắp ghép mô hình, làm đồ chơi đơn giản. Ở nhà không bắt buộc phải mua máy tính; phần thực hành chính diễn ra ở trường. Nếu nhà có máy, cho con dùng có giới hạn thời gian và có người lớn bên cạnh; phần Công nghệ thì nhà nào cũng có sẵn đồ để con tập.
Tình huống giả định: bé V vừa lên lớp 3, trong buổi tối bọc sách cùng ông nội, con khoe có cuốn sách mới tên là Tin học và Công nghệ. Ông lo cháu còn nhỏ đã học máy tính, mẹ lo nhà chưa có máy tính để cháu thực hành, bố lo cháu dùng máy là chơi trò chơi. Bài này giải thích con học gì, nhận ra con học thật hay chỉ bấm theo, và cả nhà giúp con thế nào mà không cần mua sắm thêm. Ở THCS, Tin học và Công nghệ tách thành hai môn riêng; bài này chỉ nói phần tiểu học.
Con học gì trong hai phần của môn
Phần Tin học ở lớp 3 thường bắt đầu từ những điều rất cơ bản: máy tính có những bộ phận nào, cách ngồi đúng tư thế, cách cầm chuột, làm quen bàn phím, nhận ra thông tin quanh mình như tiếng chuông báo giờ học, đèn giao thông. Lên lớp 4, lớp 5, con tập gõ phím đúng ngón, soạn một đoạn văn bản ngắn, làm vài trang trình chiếu đơn giản, tìm kiếm thông tin trên mạng với sự hướng dẫn, và học những quy tắc an toàn khi dùng internet. Thứ tự và mức độ tuỳ sách và cách trường sắp xếp.
Phần Công nghệ thường gồm những chủ đề như hoa và cây cảnh trong đời sống, sử dụng đồ dùng điện trong nhà như đèn học, quạt điện an toàn, các sản phẩm công nghệ quanh mình, lắp ghép mô hình kỹ thuật và làm đồ chơi đơn giản. Con được làm bằng tay: trồng một chậu cây, lắp một mô hình từ bộ lắp ghép của trường, làm một đồ chơi từ vật liệu tái chế.
Cả hai phần đều nhắm vào một điều: con hiểu và dùng được những thứ công nghệ quanh mình một cách an toàn, có ích, thay vì chỉ là người bấm theo hoặc sợ không dám động vào.
Học thật hay chỉ bấm theo
Với trẻ lớp 3 đến lớp 5, học đối phó ở môn này thường không phải do con không chịu học, mà là bấm theo bạn, theo cô mà không biết vì sao. Bảng dưới gợi cách nhận ra.
| Khi cha mẹ hỏi | Bấm theo thường trả lời | Hiểu thật thường trả lời |
|---|---|---|
| Hôm nay ở phòng máy con làm gì? | "Con bấm cái này rồi cái kia" | Kể được mình định làm gì và làm theo thứ tự nào |
| Làm sao con lưu được bài vừa gõ? | Không nhớ, "bạn bấm hộ" | Nói được đại ý các bước, dù chưa đúng tên |
| Trên mạng có người lạ hỏi tên trường con thì sao? | Im hoặc "trả lời thôi" | "Không trả lời, báo bố mẹ hoặc cô" |
| Cái quạt nhà mình dùng thế nào cho an toàn? | "Con không biết" | Không thò tay vào lồng quạt, rút điện khi lau |
Câu về người lạ trên mạng là câu đáng hỏi lại nhiều lần trong năm, không chỉ một lần. Với trẻ tiểu học, an toàn khi dùng internet quan trọng hơn mọi kỹ năng gõ phím.
Có cần mua máy tính cho con không
Không bắt buộc. Phần thực hành Tin học chủ yếu diễn ra ở phòng máy của trường. Bài về nhà của môn này ở tiểu học thường nhẹ, nhiều khi là trả lời câu hỏi trong sách hoặc quan sát. Nếu cô giao bài cần máy mà nhà không có, hãy nhắn cô để được hướng dẫn cách khác.
Nếu nhà có sẵn máy, dùng có giới hạn. Đặt máy ở phòng khách hoặc góc chung, không trong phòng riêng. Thống nhất thời gian, ví dụ hai mươi tới ba mươi phút mỗi lần, có người lớn ở gần, chỉ làm việc liên quan bài học hoặc gõ một đoạn con thích.
Điện thoại không thay được máy tính cho môn này. Bài học gõ phím, cầm chuột, sắp xếp thư mục cần bàn phím và chuột. Đưa điện thoại cho con "học tin học" thường thành giờ xem video.
Đừng vội mua thiết bị đắt tiền. Đợi hết học kỳ đầu, hỏi cô con có thiếu gì không. Nhiều nhà mua máy rồi máy chủ yếu dùng để giải trí, gây thêm việc phải quản lý.
Nếu muốn con tập gõ phím ở nhà mà chưa có máy, cũng không cần vội. Con có thể tập nhớ vị trí phím trên một tờ giấy vẽ bàn phím, hoặc tập ở máy của bố mẹ vào cuối tuần khi người lớn rảnh để ngồi cạnh. Mười phút một lần, đều đặn vài lần mỗi tuần, có ích hơn một buổi dài rồi bỏ cả tháng. Điều quan trọng là thói quen ngồi đúng tư thế, đặt tay đúng chỗ, chứ không phải tốc độ.
Giúp con học phần Công nghệ bằng đồ có sẵn trong nhà
Phần Công nghệ là chỗ gia đình giúp được nhiều nhất mà không cần mua sắm. Một vài việc gợi ý trong một tháng:
- Tuần 1: giao con chăm một chậu cây nhỏ ở ban công. Con tự tưới, tự quan sát, mỗi tuần kể cây thay đổi gì.
- Tuần 2: cùng con đi một vòng quanh nhà, chỉ ra những đồ dùng điện và hỏi con cách dùng an toàn. Người lớn nhắc rõ: không tự cắm, rút điện khi tay ướt, không mở nắp đồ điện.
- Tuần 3: cho con làm một đồ chơi từ vật liệu tái chế như hộp giấy, nắp chai, ống hút. Cha mẹ chỉ cắt những chỗ cần kéo sắc, còn lại để con làm.
- Tuần 4: nhờ con giải thích một thứ trong nhà hoạt động thế nào, như cái bình nước nóng, cái nồi cơm. Không cần đúng kỹ thuật, chỉ cần con quan sát và đoán.
Việc nhỏ như thay bóng đèn bàn học cùng bố, lắp lại cái kệ sách bị lỏng ốc, sửa cái xe đồ chơi gãy bánh đều là bài Công nghệ thật. Nhớ luôn có người lớn bên cạnh khi đụng tới điện hay dụng cụ sắc.
Câu hỏi và câu nói mẫu
Mấy câu dưới đây giúp con nói về môn học này, và giúp cả nhà giữ thoả thuận về màn hình mà không thành cãi nhau.
- Mẹ: "Hôm nay ở phòng máy con học được điều gì mà trước đây con chưa biết?"
- Bố: "Con giảng lại cho bố như giảng cho em con xem, muốn lưu một bài gõ thì làm thế nào?"
- Ông: "Ông không biết dùng máy tính. Cháu dạy ông bật máy và gõ tên ông được không?"
- Mẹ, khi hết giờ dùng máy: "Hết ba mươi phút rồi con. Con lưu bài lại, mai mình làm tiếp."
- Bố, về an toàn: "Nếu trên mạng có ai hỏi tên, địa chỉ hay ảnh của con, con làm gì?" Con đáp: "Con không trả lời, con báo bố mẹ."
- Có khi con nói: "Bạn con có máy riêng, chơi cả tối." Mẹ đáp: "Nhà mình có quy định của nhà mình. Con muốn dùng máy vào việc gì, mình bàn thêm."
Câu cuối giữ được hai điều: không so sánh, không chê nhà bạn, và mở cửa để con nói nhu cầu thật của mình. Nhiều khi con chỉ muốn được gõ một câu chuyện tự nghĩ ra, việc đó hoàn toàn có thể đồng ý.
Hay làm và thử làm
Môn này dễ làm cha mẹ lo theo hai hướng ngược nhau: sợ con thua bạn, hoặc sợ con nghiện màn hình.
| Hay làm | Thử làm |
|---|---|
| Mua máy tính, máy tính bảng ngay khi con vào lớp 3 | Đợi hết học kỳ đầu, hỏi cô con có cần không |
| Cho con học thêm lớp lập trình, tin học bên ngoài vì sợ thua bạn | Để con học theo nhịp của lớp, theo dõi con có hứng thú thật không |
| Cấm hẳn không cho động vào máy | Cho dùng có giới hạn, có người lớn ở gần, ở chỗ chung |
| Làm hộ đồ chơi, mô hình cho đẹp | Cắt chỗ khó, còn lại để con làm |
| Coi Công nghệ là môn phụ | Giao con việc kỹ thuật nhỏ trong nhà, coi đó là học |
Nếu con thực sự mê một mảng như lắp ghép hay gõ chuyện, có thể tìm thêm hoạt động ở trường, câu lạc bộ, hoặc đồ chơi lắp ghép đơn giản. Nhưng đó là lựa chọn theo sở thích của con, không phải điều kiện để con theo kịp môn học.
Sau một học kỳ, nhìn lại thế nào
Dấu hiệu đi đúng: con kể được mình làm gì ở phòng máy, nói được vài quy tắc an toàn khi dùng internet, tự chăm được chậu cây, và biết dùng đồ điện trong nhà một cách cẩn thận. Nếu nhà có máy, con tự tắt máy khi hết giờ mà không phải nhắc quá một lần. Đó là những dấu hiệu cho thấy con không chỉ học thao tác mà đang hiểu và dùng công nghệ có trách nhiệm.
Nếu con kể bị ai đó trên mạng làm phiền, nhắn tin lạ, đòi ảnh, hoặc con bỗng giấu điện thoại, sợ hãi khi dùng máy, hãy ưu tiên an toàn của con trước: nói chuyện bình tĩnh, giữ lại tin nhắn, báo giáo viên chủ nhiệm. Trường hợp có dấu hiệu nguy hiểm gọi 113; cần tư vấn về bảo vệ trẻ em thì gọi Tổng đài 111.
Nếu con khó theo kịp phần thực hành ở trường, ví dụ luôn bấm theo bạn, không nhớ các bước, hãy nhắn cô một tin ngắn: "Thưa cô, ở nhà con kể chưa nhớ cách lưu bài. Cô cho em hỏi gia đình có nên cho con tập thêm gì ở nhà không ạ?" Cô sẽ cho biết con cần tập thêm hay chỉ cần thêm thời gian làm quen.
Câu hỏi thường gặp
Môn Tin học và Công nghệ học từ lớp mấy?
Theo chương trình 2018, môn Tin học và Công nghệ học từ lớp 3 tới lớp 5 ở tiểu học. Lên THCS, Tin học và Công nghệ là hai môn học riêng.
Học sinh lớp 3 có cần máy tính ở nhà không?
Không bắt buộc, vì phần thực hành chính diễn ra ở phòng máy của trường. Nếu cô giao bài cần máy mà nhà không có, cha mẹ nên nhắn cô để được hướng dẫn cách khác.
Phần Công nghệ ở tiểu học học những gì?
Thường gồm các chủ đề như hoa và cây cảnh, sử dụng đồ dùng điện trong nhà an toàn, sản phẩm công nghệ quanh mình, lắp ghép mô hình và làm đồ chơi đơn giản. Thứ tự tuỳ sách và cách trường sắp xếp.
Cho con dùng máy tính bao lâu mỗi ngày là hợp lý?
Không có con số chung cho mọi nhà. Nhiều gia đình thống nhất khoảng hai mươi tới ba mươi phút mỗi lần, có người lớn ở gần, đặt máy ở chỗ chung và chỉ dùng cho việc đã bàn trước.
Có nên cho con học thêm lập trình từ tiểu học không?
Không cần để theo kịp môn học. Nếu con thật sự thích và có thời gian, đó là lựa chọn theo sở thích, cần cân nhắc với giờ nghỉ, giờ chơi và giờ đọc sách của con.
Làm sao dạy con an toàn khi dùng internet?
Dặn con không chia sẻ tên, trường, địa chỉ, ảnh với người lạ, gặp tin nhắn lạ thì báo bố mẹ hoặc cô. Hỏi lại con nhiều lần trong năm, và đặt máy ở nơi người lớn nhìn thấy.