DayThat.comDạy Thật
Chương trình giáo dục phổ thông mới cho phụ huynh

Phẩm chất và năng lực là gì: năm phẩm chất, mười năng lực nhìn qua việc nhỏ ở nhà

Chương trình mới nhắm tới năm phẩm chất và mười năng lực cốt lõi. Chúng là gì, nhìn thấy ở con qua việc nhỏ nào, và cha mẹ tạo cơ hội luyện ra sao.

Close-up of a father in a butter yellow polo shirt at the back of a classroom on parent open day, watching a third-grade girl help a classmate tidy art supplies, soft morning light

Chương trình giáo dục phổ thông 2018 nhắm tới năm phẩm chất chủ yếu là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực, trách nhiệm, và mười năng lực cốt lõi gồm ba năng lực chung (tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo) cùng bảy năng lực đặc thù (ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất). Nói gọn, phẩm chất là con đối xử với việc và với người thế nào, năng lực là con làm được gì với điều đã học. Cha mẹ không cần thuộc danh sách này; điều cần là nhìn thấy chúng trong những việc nhỏ hằng ngày và để con có cơ hội luyện.

Nhiều cha mẹ lần đầu đọc chữ "phẩm chất, năng lực" trong thông báo của trường thấy trừu tượng, như khẩu hiệu. Bài này không giảng lý thuyết. Bài đi theo một buổi giả định anh Q dự giờ lớp 3 của con gái, rồi về nhà nhìn lại những chuyện quen thuộc như soạn cặp, rửa bát, nói dối chuyện làm bài, để thấy mỗi phẩm chất, năng lực trông thế nào ở một đứa trẻ thật. Cách nhà trường nhận xét về phẩm chất, năng lực trong học bạ là chủ đề riêng, chỗ đó nên hỏi giáo viên chủ nhiệm.

Buổi dự giờ của anh Q

Anh Q xin nghỉ nửa buổi để dự ngày trường mở cửa cho phụ huynh. Tiết Mỹ thuật cuối buổi, cô cho lớp vẽ chung một bức tranh lớn theo nhóm. Anh đứng cuối lớp, thấy con gái mình, bé R, không vẽ nhiều nhưng đi nhặt bút màu rơi, chia lại cho các bạn, rồi nhắc một bạn đang giành giấy: "Chia đôi đi, mỗi người một nửa." Cuối giờ, R tự ở lại xếp hộp màu vào tủ mà không ai bảo.

Về nhà, anh Q nói với vợ là con vẽ ít quá, lo con kém môn Mỹ thuật. Chị nghe xong lại thấy khác: con đã chia việc, giữ hoà khí, dọn dẹp mà không cần nhắc. Đó là trách nhiệm, nhân ái, giao tiếp và hợp tác, những thứ chương trình mới coi trọng ngang với bức tranh. Không có nghĩa bỏ qua chuyện con vẽ ít; chỉ có nghĩa là một tiết học có nhiều thứ để nhìn hơn một sản phẩm.

Cả hai cách nhìn của anh chị đều đúng một phần. Chương trình muốn cả kiến thức, kỹ năng lẫn cách con sống với người khác cùng lớn lên. Cha mẹ quen hỏi "con học được gì" thì nay có thể hỏi thêm "con đã làm gì với bạn, với việc".

Năm phẩm chất nhìn qua việc nhỏ

Bảng dưới gợi những việc thường ngày cho thấy một phẩm chất đang lớn lên. Đây là gợi ý quan sát, không phải thang chấm điểm con.

Phẩm chấtNhìn thấy ở nhà quaCha mẹ tạo cơ hội bằng
Yêu nướcCon hỏi về quê, về một ngày lễ, tò mò chuyện ông bà kểKể chuyện gia đình, quê hương, đưa con tới nơi có dấu tích ở địa phương
Nhân áiCon để ý em nhỏ, hỏi han khi ai trong nhà mệtNhờ con chăm một người, một con vật, một cái cây
Chăm chỉCon làm tiếp việc dở dù chán, tự học thêm điều mình thíchGiao việc vừa sức, đủ dài để con phải kiên trì
Trung thựcCon nhận đã quên làm bài, nói thật bị điểm thấpKhông phạt nặng lời nói thật, cảm ơn con đã kể
Trách nhiệmCon tự soạn cặp, giữ lời với bạn, làm việc nhà được giaoGiao một việc cố định trong nhà, để con chịu kết quả nhỏ khi quên

Phẩm chất trung thực là chỗ cha mẹ dễ làm hỏng nhất mà không biết. Nếu mỗi lần con nói thật về điểm kém là một trận mắng, con học được rằng nói thật thì thiệt, và lần sau con giấu. Cách nhanh nhất để nuôi trung thực là làm cho việc nói thật trở nên an toàn.

Ba năng lực chung, mỗi cái một cảnh quen

Tự chủ và tự học: con biết mình cần làm gì mà không chờ nhắc. Cảnh quen: tối Chủ nhật, con tự xem thời khoá biểu, tự soạn cặp, tự nhớ mai cần mang giấy màu. Ngược lại là cảnh con ngồi chờ mẹ đọc tin nhắn của cô rồi mới biết mai học gì.

Giao tiếp và hợp tác: con làm được việc cùng người khác. Cảnh quen: hai anh em cùng dọn phòng khách, tự chia ai lau bàn ai quét nhà mà không cãi. Hay con kể được với cô điều mình chưa hiểu bằng một câu rõ ràng.

Giải quyết vấn đề và sáng tạo: con thử cách khác khi cách cũ không được. Cảnh quen: chiếc xe đồ chơi gãy bánh, con lấy nắp chai làm bánh thay. Bài toán làm mãi không ra, con thử vẽ hình ra giấy.

Bảy năng lực đặc thù gắn với các môn. Ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất được luyện chủ yếu qua các môn học tương ứng. Ở nhà, cha mẹ thấy chúng khi con đọc to một đoạn, tính tiền đi chợ, sửa cái quạt nhỏ, vẽ một tấm thiệp, chơi thể thao.

Một tháng tạo cơ hội luyện, không cần lớp kỹ năng

Phẩm chất và năng lực không học bằng cách nghe giảng. Chúng lớn lên khi con có việc thật để làm. Kế hoạch dưới đây dùng những việc sẵn có trong nhà.

  1. Tuần 1: giao cho con một việc nhà cố định, đủ nhỏ để làm được mỗi ngày, ví dụ dọn bát sau bữa tối hoặc tưới cây ban công. Nói rõ việc, giờ làm, rồi không nhắc quá một lần.
  2. Tuần 2: để con tự chịu một kết quả nhỏ khi quên, ví dụ quên mang áo khoác đi học thì hôm đó hơi lạnh, miễn là không nguy hiểm. Buổi tối hỏi con lần sau sẽ nhớ bằng cách nào.
  3. Tuần 3: cho con giải một chuyện thật của gia đình, như lên thực đơn bữa tối cuối tuần với số tiền cho trước, hoặc sắp lại góc học cho gọn. Cha mẹ chỉ đặt giới hạn, con lo phần còn lại.
  4. Tuần 4: mời con kể với cả nhà một việc con đã làm được trong tháng, và một việc con thấy chưa xong. Mỗi người trong nhà cũng kể một việc của mình.

Nếu con không làm việc được giao, đừng làm thay và đừng mắng dài. Hỏi ngắn: "Việc này vẫn là của con. Con muốn làm lúc nào?" Giữ việc đó cho con là cách dạy trách nhiệm rõ nhất.

Câu nói mẫu giúp con nhận ra phẩm chất, năng lực của mình

Khen đúng việc giúp con biết điều gì đáng giữ. Những câu dưới đây gọi tên hành động, không gọi con là "ngoan" hay "giỏi" chung chung.

  • Bố: "Hôm nay bố thấy con chia bút cho bạn khi bạn hết màu. Việc đó làm cả nhóm vẽ được tiếp."
  • Mẹ: "Con nói thật là quên làm bài, mẹ cảm ơn. Bây giờ mình nghĩ cách làm bù nhé."
  • Bà: "Cháu tự nhớ tưới cây cả tuần, cây ra lá mới rồi đấy."
  • Mẹ, khi con bế tắc: "Cách này không được, con còn nghĩ ra cách nào khác không?"
  • Bố, khi hai anh em cãi nhau: "Hai đứa tự chia việc đi, mười phút nữa bố quay lại xem hai đứa chia thế nào."
  • Con có thể hỏi: "Sao bố không khen con vẽ đẹp?" Bố đáp: "Tranh con vẽ bố thích phần bầu trời. Nhưng bố còn thích hơn cách con giúp bạn."

Tránh câu so sánh kiểu "sao con không biết điều như bạn A". Phẩm chất lớn lên từ việc của chính con, so sánh chỉ làm con muốn diễn cho người lớn xem.

Hay làm và thử làm

Một số cách quen thuộc tưởng là dạy phẩm chất nhưng thường cho kết quả ngược.

Hay làmThử làm
Giảng đạo lý dài khi con làm saiHỏi một câu: "Lần sau con sẽ làm khác thế nào?"
Làm thay mọi việc để con "tập trung học"Giao việc nhà vừa sức, coi đó cũng là việc học
Đăng ký lớp kỹ năng sống để bùDùng việc thật trong nhà, giữ đều mỗi ngày
Khen "ngoan quá", "giỏi quá" chung chungGọi đúng hành động con đã làm
Phạt nặng khi con nói thật lỗi của mìnhCảm ơn lời nói thật, rồi cùng tìm cách sửa

Không cần mua thêm sách kỹ năng hay đăng ký khoá học chỉ vì nghe trường nhắc tới phẩm chất, năng lực. Ngôi nhà có việc để làm, có người lớn hỏi và lắng nghe, là nơi luyện tốt nhất.

Cũng đừng biến năm phẩm chất thành bảng dán tường để tick mỗi tối. Con sẽ nhanh chóng học cách làm cho đủ ô, và cả nhà lại quay về kiểu đo đếm mà chương trình đang muốn bớt đi. Một hai câu hỏi đúng lúc, một việc nhà giữ đều, thế là đủ.

Sau một tháng, nhìn lại thế nào

Không có thang đo nào để cha mẹ chấm phẩm chất của con, và cũng không nên chấm. Nhưng sau một tháng, có thể thấy vài dấu hiệu: con làm việc được giao mà không phải nhắc nhiều lần, con nói thật về chuyện quên hay sai sớm hơn trước, con thử cách khác khi bí thay vì bỏ ngay. Cha mẹ ghi lại một hai cảnh mỗi tuần vào sổ nhỏ, để thấy con thay đổi qua thời gian chứ không qua một ngày. Với anh Q, cảnh đáng ghi nhất tháng đó là một tối R tự nhận đã làm vỡ cái cốc trước khi ai kịp hỏi, rồi tự đi lấy chổi.

Nếu nhận xét của cô về phẩm chất, năng lực khác hẳn những gì cả nhà thấy, ví dụ ở nhà con chủ động mà cô nhận xét con thụ động, hãy hỏi cô một cách mở: "Thưa cô, ở nhà con khá chủ động việc nhà, trên lớp cô thấy con thế nào ạ? Gia đình muốn hiểu để giúp con đúng." Trẻ ở lớp và ở nhà có thể khác nhau, và hai góc nhìn ghép lại mới đủ.

Nếu con thường xuyên thu mình, khó kết bạn, hoặc có những thay đổi lớn về cảm xúc, hãy nói với giáo viên chủ nhiệm, và khi cần nên gặp chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ nhi để được tư vấn đúng.

Câu hỏi thường gặp

Năm phẩm chất chủ yếu trong chương trình mới là gì?

Đó là yêu nước, nhân ái, chăm chỉ, trung thực và trách nhiệm. Chúng thể hiện qua cách con đối xử với người khác, với công việc và với chính mình mỗi ngày.

Mười năng lực cốt lõi gồm những gì?

Gồm ba năng lực chung là tự chủ và tự học, giao tiếp và hợp tác, giải quyết vấn đề và sáng tạo; cùng bảy năng lực đặc thù là ngôn ngữ, tính toán, khoa học, công nghệ, tin học, thẩm mỹ, thể chất.

Cha mẹ có cần cho con học lớp kỹ năng sống để rèn phẩm chất không?

Không bắt buộc. Việc nhà vừa sức, được giao đều đặn, cùng cách người lớn hỏi và lắng nghe là cơ hội luyện tốt nhất. Lớp kỹ năng chỉ nên là lựa chọn thêm nếu con thích.

Phẩm chất và năng lực của con được đánh giá thế nào?

Giáo viên nhận xét theo quy định đánh giá hiện hành, thường bằng lời nhận xét trong học bạ và các phiếu đánh giá. Cha mẹ nên hỏi giáo viên chủ nhiệm để hiểu cách nhà trường thực hiện.

Khen con thế nào để nuôi phẩm chất tốt?

Khen đúng hành động cụ thể con đã làm, ví dụ con tự dọn bát, con nói thật chuyện quên bài. Tránh khen chung chung hay so sánh với bạn, vì con sẽ học cách làm để được khen.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138