Con chép vở đẹp mà không nhớ gì vì việc chép lại, tô màu, kẻ khung làm tay rất bận nhưng đầu không phải nghĩ: con chuyển chữ từ sách sang vở mà không cần hiểu chữ đó nói gì. Ghi chép chỉ giúp học khi con phải chọn ý, viết lại bằng lời mình và tự hỏi lại sau đó. Vở đẹp không có lỗi; chỉ là vở đẹp chưa phải là bằng chứng con đã học.
Tình huống giả định: P lớp 6, vở ghi môn nào cũng nắn nót, tiêu đề tô ba màu, mỗi ý một khung, cả nhà khen. Tối thứ Sáu cả nhà đi xe máy ăn tối ở hàng quán đầu ngõ, trong lúc chờ món, mẹ hỏi P bài Địa lý vừa chép chiều nay nói gì. P mở vở ra ngay trên yên xe, đọc tiêu đề, rồi bảo: "Con chép rồi mà, để con xem lại." Bài dưới đây giúp hiểu chuyện đó và đổi cách ghi chép cho con.
Chép và học khác nhau ở đâu
Chép là chuyển chữ từ chỗ này sang chỗ khác. Con nhìn một cụm chữ, giữ nó trong đầu vài giây, viết xuống, nhìn cụm tiếp theo. Mỗi cụm chỉ ở trong đầu đủ lâu để viết ra, rồi nhường chỗ cho cụm sau. Cuối buổi, con có một trang vở đầy đủ và rất đẹp, nhưng trong đầu gần như không còn gì, vì không lúc nào con phải nghĩ xem các cụm chữ đó nối với nhau thế nào.
Học thì cần đầu óc làm một việc khác: chọn cái gì quan trọng, nói lại bằng chữ của mình, nối với thứ đã biết, và sau đó tự nhớ lại khi không nhìn. Ghi chép có thể là một cách học rất tốt nếu nó buộc con làm những việc đó. Nhưng ghi chép kiểu chép nguyên văn rồi trang trí thì bỏ qua cả bốn việc.
Trẻ lớp 6 thích làm vở đẹp có lý do: đó là việc con làm tốt, nhìn thấy kết quả ngay, được khen. So với việc ngồi nghĩ một câu hỏi khó mà chưa biết có đúng không, trang trí vở dễ chịu hơn nhiều. Ai từng ngồi cạnh con đều thấy cảnh con mất mười phút chọn màu bút cho tiêu đề, trong khi bài tập Toán vẫn nằm nguyên.
Có một chi tiết nhỏ cho thấy rõ sự khác nhau: khi chép, con hiếm khi dừng lại giữa câu. Khi học thật, con dừng, ngẩng lên, nhíu mày, có khi lẩm bẩm hỏi lại chính mình. Cha mẹ ngồi cạnh mười phút là đủ nhận ra con đang ở chế độ nào.
Dấu hiệu ghi chép đang thành học đối phó
Vài điều cha mẹ để ý được khi xem vở của con hoặc ngồi cạnh lúc con học:
- Vở ghi gần như giống hệt sách giáo khoa, chỉ đẹp hơn. Không có chữ nào là chữ của con.
- Con dành phần lớn thời gian học cho việc tô, kẻ, viết lại cho đẹp, phần làm bài và tự hỏi chỉ vài phút.
- Con chép lại một bài đã chép trên lớp "cho sạch hơn", và coi đó là ôn bài.
- Hỏi con một ý trong trang vừa chép, con phải mở vở ra tìm, kể cả ngay sau khi vừa chép xong.
- Con khó chịu khi trang vở bị gạch, sửa, có chữ xấu, đến mức không dám viết ý mình vì sợ "hỏng vở".
- Con tô màu gần hết trang, nên không còn phân biệt được đâu là ý chính.
Nếu thấy ba, bốn dấu hiệu, cha mẹ đừng vội cấm con trang trí vở. Con thích làm vở đẹp là một điểm mạnh về sự cẩn thận và thẩm mỹ. Việc cần làm là thêm vào phần nghĩ, và bớt dần phần chép, chứ không lấy đi niềm vui của con với cuốn vở.
Đổi cách ghi chép trong hai tuần
Làm với một môn trước, môn con thấy nhiều chữ nhất như Lịch sử, Địa lý hay Khoa học tự nhiên. Mỗi bước giữ được sự gọn gàng con thích:
- Chia trang vở thành hai phần: phần lớn bên trái ghi bài, một cột hẹp bên phải để trống. Con vẫn kẻ đẹp như thường.
- Khi ghi, đọc hết một đoạn trong sách rồi gấp sách lại, ghi ý đó bằng lời của mình, ngắn thôi. Gấp sách là bước quan trọng: không nhìn được thì phải nghĩ mới viết được.
- Sau khi ghi xong một bài, con viết vào cột hẹp bên phải hai, ba câu hỏi mà phần bên trái trả lời được. Ví dụ bên trái ghi về khí hậu một vùng, bên phải viết "Vì sao mùa hè ở đây mưa nhiều?"
- Hôm sau, con che phần bên trái, đọc câu hỏi bên phải và tự trả lời thành tiếng. Trả lời được thì đánh dấu; chưa được thì mở ra xem, ngày mai thử lại.
- Cuối tuần, con viết ba dòng tóm tắt cả bài ở cuối trang, không nhìn phần trên. Ba dòng là đủ.
Màu bút vẫn dùng được, chỉ cần một quy ước: một màu cho ý chính, không quá hai màu mỗi trang. Con giữ được vở đẹp, mà mỗi màu có nghĩa. P sau hai tuần tự đặt quy ước riêng: đỏ cho câu hỏi tự đặt, xanh cho ý chính, và trang vở của con vẫn rất đẹp.
Vì sao nhiều nhà vô tình khuyến khích chép
Nhiều cha mẹ lớn lên với kiểu học chép bài: thầy đọc, trò chép, về nhà học thuộc vở. Vở sạch chữ đẹp từng là điều được khen trước lớp, được treo ở góc trưng bày. Nên khi thấy con nắn nót, tự nhiên thấy yên tâm. Ông bà càng như vậy: với ông bà, cháu ngồi chép bài cẩn thận là hình ảnh đứa cháu ngoan, chăm.
Thêm một lý do rất đời thường: kiểm vở là cách nhanh nhất để cha mẹ đi làm về muộn biết hôm nay con có học hay không. Lật vở thấy đủ trang, đủ bài, đủ màu là thấy con đã làm việc. Còn biết con có hiểu hay không thì phải ngồi hỏi, mất thời gian hơn nhiều. Con nhận ra rất nhanh thứ gì được kiểm, và dồn sức vào đó.
Hiểu như vậy để không trách con, cũng không trách mình. Chỉ cần đổi thứ được để ý trong nhà: từ "vở có đủ không" sang "con nói lại được không". Khi thứ được để ý đổi, cách con học cũng đổi theo, thường nhanh hơn cha mẹ nghĩ.
Câu nói mẫu với con
Khi khen vở. Thay vì chỉ "Vở con đẹp quá", thêm một câu: "Vở đẹp quá. Trong trang này ý nào con thấy hay nhất?" Khen cả cái đẹp lẫn cái nghĩ, để con hiểu cả hai đều được để ý.
Khi con chép lại bài cho sạch. Mẹ hỏi: "Con chép lại để ôn à? Thử gấp vở lại kể mẹ nghe trước, rồi xem chép có cần không." Con kể được thì không cần chép; kể không được thì con thấy rõ chép chưa giúp.
Khi con sợ hỏng vở. Bố nói: "Vở là chỗ để nghĩ, gạch sửa là dấu con đã nghĩ. Hay con có một quyển nháp riêng để viết ý mình, xong rồi chép đẹp sang sau."
Khi hỏi bài lúc đi chơi. Trong lúc chờ món ở quán, mẹ hỏi nhẹ: "Bài chiều nay con chép về vùng nào? Ở đó người ta trồng gì?" Hỏi lúc không có vở trong tay là cách kiểm tự nhiên nhất.
Khi con trả lời được. Mẹ nói: "Đấy, không cần mở vở mà con vẫn nhớ, vì chiều nay con đã viết câu hỏi bên cột phải." Khen cách làm giúp con giữ cách làm.
Hay làm và thử làm
Một vài thói quen trong nhà vô tình khuyến khích con chép nhiều hơn nghĩ.
| Hay làm | Vì sao chưa giúp | Thử làm |
|---|---|---|
| Phạt chép lại bài khi con không thuộc | Chép thêm mười lần vẫn là tay làm, đầu không nghĩ | Gấp vở, con kể lại, chỗ quên mở ra xem |
| Khen vở đẹp nhiều hơn khen con hiểu bài | Con dồn sức vào thứ được khen | Khen cả việc con nói lại được bài bằng lời mình |
| Mua thêm nhiều bút màu, giấy dán | Thêm đồ để trang trí, thêm thời gian trang trí | Giữ hai, ba màu, mỗi màu một nghĩa |
| Xem vở để biết con có học không | Vở đầy đủ không cho biết con hiểu gì | Hỏi con một câu khi không có vở |
| Bắt viết lại trang có chữ xấu | Con sợ gạch sửa, không dám ghi ý mình | Cho con một quyển nháp để nghĩ thoải mái |
Cũng không cần xem vở mỗi tối. Xem vở một lần mỗi tuần, cùng con, hỏi con giảng lại một trang là đủ. Xem mỗi tối làm con ghi chép cho người khác xem, không phải cho mình học.
Với ông bà hay xem vở cháu, có thể nhờ một việc cụ thể thay cho việc lật vở: "Bà ơi, bà hỏi cháu kể lại bài hôm nay giúp con, cháu kể được là bà khen." Ông bà vẫn được góp phần, và thứ được khen chuyển từ trang vở sang điều cháu hiểu.
Hai tuần sau, nhìn lại thế nào
Dấu hiệu đầu tiên là vở có chữ của con: những câu không có trong sách, những câu hỏi con tự đặt, đôi chỗ gạch sửa. Trang vở có thể kém đẹp hơn một chút, và đó là dấu hiệu tốt. Thời gian trang trí giảm đi, thời gian tự hỏi lại tăng lên. Hỏi một ý trong bài tuần trước, con trả lời được mà không cần mở vở.
Lúc ăn tối ở quán quen hai tuần sau, chưa ai hỏi, P đã tự kể bài Địa lý về một vùng có nhiều mưa, và đố bố vì sao. Bố đoán sai, P giải thích lại bằng lời mình, có phần còn vụng nhưng rõ ràng là con đã hiểu. Những khoảnh khắc như vậy đáng giá hơn bất kỳ trang vở đẹp nào.
Nếu sau vài tuần con vẫn rất khó bỏ việc chép lại, rất khó chịu khi có một chữ không đều, mất nhiều thời gian sắp xếp đồ dùng đến mức ảnh hưởng tới giấc ngủ và việc học, và chuyện đó xuất hiện cả ở những việc khác trong nhà, nên nói với giáo viên và hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý để được tư vấn. Phần lớn trường hợp chỉ là thói quen, nhưng không nên tự đoán.
Câu hỏi thường gặp
Vở ghi đẹp có giúp con học tốt hơn không?
Vở đẹp giúp dễ đọc lại, nhưng tự nó không làm con nhớ hay hiểu bài. Ghi chép giúp học khi con chọn ý, viết lại bằng lời mình và tự hỏi lại sau đó. Có thể giữ vở đẹp mà vẫn ghi theo cách đó.
Có nên cấm con trang trí vở không?
Không cần cấm. Con thích làm vở đẹp là điểm mạnh về sự cẩn thận. Chỉ cần giới hạn số màu, gắn mỗi màu với một ý nghĩa, và thêm phần tự đặt câu hỏi để việc ghi chép có phần nghĩ.
Chép lại bài nhiều lần có giúp con thuộc không?
Chép lại thường giữ bài trong đầu rất ngắn vì tay làm mà đầu không phải nhớ. Gấp vở lại, tự nói hoặc viết lại từ trí nhớ rồi mới mở ra so hiệu quả hơn nhiều.
Làm sao biết con hiểu bài khi chỉ nhìn vở?
Nhìn vở không đủ để biết. Hỏi con một câu về bài lúc không có vở trong tay, như trên đường đi hay lúc ăn cơm. Con nói lại được bằng lời mình là dấu hiệu con đã hiểu.
Con khó chịu khi vở có chỗ gạch sửa thì sao?
Cho con một quyển nháp riêng để viết ý mình thoải mái, xong mới chép gọn sang vở chính nếu con muốn. Nếu sự khó chịu rất lớn, kéo dài và xuất hiện ở nhiều việc khác, nên hỏi giáo viên và bác sĩ nhi.
Học sinh lớp 6 nên ghi chép thế nào?
Đọc hết một đoạn, gấp sách lại, ghi ý bằng lời mình, rồi viết vài câu hỏi bên lề để hôm sau tự hỏi lại. Cuối bài tóm tắt ba dòng. Cách này vẫn giữ được vở gọn gàng.