Khi con về kể bị cô đối xử không công bằng, việc đầu tiên là nghe con kể trọn câu chuyện và tách điều con thấy khỏi điều con cảm thấy; chưa kết luận ai đúng ai sai, chưa nhắn cô ngay trong tối đó. Sau một hai ngày, nếu chuyện vẫn lặp lại, nhắn cô chủ nhiệm bằng một câu hỏi để hiểu thêm, không phải một lời trách. Phần lớn những chuyện như vậy có một lý do mà con chưa thấy hết, và chỉ cần một lần trao đổi bình tĩnh là gỡ được.
Câu "cô ghét con" nghe đau lòng, nhất là khi con nói lúc đang khóc ở bàn ăn. Cha mẹ dễ bị cuốn theo, có người muốn nhắn cô ngay, có người lại gạt đi "chắc con nghịch nên cô mới phạt". Cả hai cách đều làm con khó kể tiếp. Bài này đi qua từng bước: nghe thế nào, hỏi gì, bao giờ thì nói với cô, nói ra sao, và làm gì nếu chuyện không đổi.
Chuyện thường bắt đầu từ một câu rất nhỏ
Bé B lớp 4 về nhà, ném cặp xuống ghế: "Cô toàn gọi bạn Hà lên bảng, con giơ tay cả buổi cô không gọi." Hôm sau lại thêm: "Bạn Tuấn nói chuyện cô không nhắc, con quay xuống mượn bút cô bắt đứng lên." Đến cuối tuần thì thành "cô ghét con". Ở THCS câu chuyện khác một chút: con lớp 7 bảo thầy dạy Văn chấm bài con thấp hơn bạn dù hai bài na ná nhau, hay thầy thể dục chỉ khen đội bạn kia.
Với con, cảm giác bị đối xử khác là có thật, kể cả khi sự việc có lý do khác. Một lớp ba bốn chục học sinh, cô phải gọi lần lượt; có tuần con giơ tay đúng lúc cô đang cố gọi những bạn ít phát biểu. Cô nhắc con mà không nhắc bạn có khi vì cô nhìn thấy con lúc đó, còn bạn kia cô đã nhắc từ đầu giờ mà con không để ý. Con chỉ thấy một khung hình, cô thấy cả buổi học. Chưa kể có những ngày con mệt, thiếu ngủ hay vừa giận bạn, thì một câu nhắc bình thường của cô cũng nghe như bị nhằm vào mình.
Nhưng cũng có lúc con nói đúng một phần: cô có thói quen hay nhìn về một phía lớp, hay con ngồi ở góc khuất nên ít được gọi. Những điều này cô thường không tự thấy, và khi được phụ huynh nói nhẹ nhàng, cô sẵn lòng điều chỉnh. Vì vậy mục tiêu không phải xử xem ai sai, mà tìm ra chuyện gì đang thật sự xảy ra để con đi học thấy yên.
Tối đó: nghe con thế nào cho con kể tiếp được
Để con nói hết trước khi nói gì. Ngồi xuống ngang tầm con, đặt điện thoại úp xuống. Chỉ gật đầu và hỏi "Rồi sao nữa con?" cho tới khi con dừng. Con đang giận thì câu chữ sẽ to tát, cứ để con xả hết; chen vào sửa từng chữ lúc này chỉ làm con thấy bố mẹ đứng về phía cô.
Gọi tên cảm xúc của con, không gọi tên lỗi của ai. Nói "Con giơ tay mãi mà không được gọi, con thấy tủi lắm phải không?" thay vì "Cô làm thế là không được" hay "Chắc con lại nghịch rồi". Con thấy được hiểu thì mới bình tĩnh để kể chi tiết.
Hỏi sự việc, từng việc một. Khi con đã dịu, hỏi những câu có câu trả lời cụ thể: "Hôm nào cô không gọi con? Môn gì? Lúc đó con ngồi ở bàn mấy?" Và "Lúc cô bảo con đứng lên, cô nói câu gì, con nhớ không?" Câu trả lời sẽ cho thấy đây là một lần, hai lần hay ngày nào cũng vậy.
Hỏi phía bên kia, nhẹ nhàng. "Theo con, có thể vì sao cô làm vậy không?" Câu này không bắt con nhận lỗi, chỉ mở cho con nhìn thêm một góc. Nhiều con tự nói ra: "Chắc tại lúc đó con quay xuống thật." Có con lại nói một điều bạn không ngờ, như dạo này con ngồi cạnh cửa sổ, cô đứng phía bên kia lớp nên ít nhìn sang. Một chi tiết như vậy là thứ nên kể với cô thật nhẹ nhàng, vì cô đổi chỗ hay đổi hướng nhìn là xong.
Không hứa điều chưa chắc làm được. Đừng nói "Mai mẹ lên trường nói cô" khi chưa biết sẽ làm gì. Nói "Mẹ nghe rồi, mấy hôm tới con để ý giúp mẹ xem chuyện đó có lặp lại không, mình cùng tính tiếp nhé." Con có việc để làm, và bạn có thêm thời gian để xem cho rõ.
Phản xạ hay gặp của cha mẹ và cách thử khác
Phản ứng của cha mẹ trong mười phút đầu quyết định con có kể tiếp những chuyện sau hay không. Bảng dưới là những câu buột ra rất tự nhiên, kèm một cách khác:
| Hay làm | Thử làm |
|---|---|
| Nhắn cô ngay lúc mười giờ tối, lời lẽ còn đang bực. | Ghi lại lời con kể vào điện thoại, chờ một hai ngày để xem chuyện có lặp lại. |
| Nói xấu cô trước mặt con: "Cô gì mà thiên vị thế." | Giữ lời nhận xét về cô cho riêng mình. Con vẫn phải học với cô cả năm, và con cần tin người đứng trên bục giảng. |
| Gạt đi: "Thôi, chắc con nghịch nên cô mới phạt." | Nghe trước, hỏi sự việc, rồi mới cùng con nghĩ xem có lý do khác không. |
| Đem chuyện vào nhóm lớp để hỏi xem con nhà khác có bị không. | Không đưa lên nhóm. Chuyện của con nói riêng với cô. |
| Bảo con "lần sau cô làm thế thì con cãi lại". | Dạy con một câu hỏi lễ phép: "Thưa cô, con làm sai ở đâu để con sửa ạ?" |
Câu cuối trong bảng quan trọng hơn nó trông. Cho con một câu để tự hỏi cô là cho con một cách giải quyết mà không cần bố mẹ đứng giữa. Con lớp 6 trở lên nhiều khi chỉ cần hỏi đúng một lần là hiểu ra, và tự thấy mình lớn lên một chút.
Khi chuyện lặp lại: nhắn cô bằng một câu hỏi
Nếu sau vài ngày con vẫn kể cùng một chuyện, hoặc con bắt đầu ngại đi học, đã đến lúc nói với cô chủ nhiệm. Làm theo thứ tự:
- Chọn kênh riêng, không qua nhóm lớp. Nếu chuyện xảy ra ở môn của thầy cô bộ môn, vẫn nên bắt đầu từ cô chủ nhiệm, hoặc xin cô chủ nhiệm cho phép liên hệ thầy cô môn đó.
- Viết như đang nhờ cô giúp hiểu con: "Dạ em chào cô, em là mẹ bé B lớp 4A. Mấy hôm nay cháu về hay buồn, kể là giơ tay mà ít được gọi phát biểu. Em nghĩ có thể cháu chưa hiểu hết cách cô gọi lần lượt các bạn. Cô thấy trên lớp cháu thế nào ạ?"
- Không dùng những chữ như "thiên vị", "ghét", "bất công", dù đó là chữ con dùng. Kể sự việc, không kể kết luận.
- Đọc câu trả lời của cô với tâm thế muốn hiểu. Nếu cô giải thích về cách gọi lần lượt hay về chỗ ngồi, cảm ơn cô và hỏi thêm: "Vậy ở nhà em nói với cháu thế nào để cháu yên tâm ạ?"
- Nếu tin nhắn chưa đủ, xin cô mười lăm phút gặp ở trường, mang theo vài dòng ghi chép về những lần con kể.
Sau khi trao đổi, kể lại cho con một cách tích cực: "Mẹ nói chuyện với cô rồi. Cô bảo cô gọi lần lượt theo dãy, tuần này đến lượt dãy con đấy. Cô còn khen con hay giơ tay." Con cần biết câu chuyện của mình đã được nghe, và cô không giận con vì bố mẹ đã hỏi.
Với con lớp 6 – lớp 9: để con tự đi bước đầu
Con THCS có nhiều thầy cô bộ môn, gặp mỗi người vài tiết một tuần, và cảm giác bị đối xử khác thường đến từ một môn. Ở tuổi này con cũng rất ngại bố mẹ ra mặt, sợ bạn bè biết. Cách tốt hơn là giúp con tự hỏi thầy cô trước. Ngồi cùng con mười phút, cùng nghĩ ra một câu: "Thưa thầy, bài của em với bài của bạn giống nhau ở ý này, em muốn hỏi thầy em thiếu chỗ nào để lần sau em sửa ạ."
Dặn con hỏi lúc cuối tiết hoặc giờ ra chơi, hỏi riêng chứ không hỏi giữa lớp. Nếu con ngại, cho con nhắn qua kênh mà thầy cô đã cho phép học sinh dùng. Sau đó hỏi con: "Thầy nói sao? Con thấy hợp lý không?" Nhiều khi con quay về với một câu trả lời rất bình thường, như bài bạn có thêm một dẫn chứng mà con không để ý.
Chỉ khi con đã hỏi mà vẫn thấy bị đối xử khác, hoặc chuyện ảnh hưởng tới tinh thần đi học, cha mẹ mới nhắn cô chủ nhiệm. Lúc đó nói rõ con đã tự hỏi thầy cô bộ môn, để cô chủ nhiệm hiểu gia đình không làm to chuyện ngay từ đầu.
Tự kiểm sau hai, ba tuần và khi nào cần đi tiếp
Sau khi đã trao đổi, để ý vài dấu hiệu. Con thôi nhắc câu "cô ghét con", hoặc nhắc ít hẳn. Con kể về lớp bằng những chuyện khác, như bạn mới hay môn mới. Con dám tự hỏi cô một câu khi chưa hiểu. Tin nhắn giữa bạn và cô vẫn ngắn, vẫn thoải mái. Nếu thấy những điều này, chuyện đã qua, và con vừa học được cách xử lý một cảm giác khó chịu ở trường.
Nếu đã gặp cô mà chuyện không đổi, con vẫn bị nói nặng lời trước lớp nhiều lần, hoặc bị phạt theo cách làm con sợ hãi, bạn có thể xin gặp ban giám hiệu. Đến với ghi chép cụ thể về ngày, việc, lời nói, và với mục tiêu tìm cách để con học yên, không phải để kiện ai. Nhà trường có trách nhiệm lắng nghe phụ huynh theo quy định hiện hành.
Nếu con buồn bã kéo dài, khó ngủ, đau bụng mỗi sáng hay khóc không muốn đến trường nhiều tuần liền, ngoài việc nói với giáo viên chủ nhiệm, hãy đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý. Một cảm giác ở trường có khi chỉ là phần nổi của chuyện khác mà con chưa nói được thành lời.
Câu hỏi thường gặp
Con nói cô ghét con thì có nên tin không?
Nên tin rằng con đang buồn thật, còn sự việc thì cần hỏi thêm. Trẻ hay dùng chữ "ghét" để nói cảm giác bị bỏ qua hoặc bị nhắc nhiều. Hỏi con từng chuyện cụ thể rồi mới nghĩ tới việc trao đổi với cô.
Có nên đến trường nói chuyện với cô ngay ngày hôm sau không?
Thường không cần vội như vậy, trừ khi con bị đánh, bị thương hay quá sợ hãi. Chờ một hai ngày để xem chuyện có lặp lại, ghi lại lời con kể, rồi nhắn cô bằng một câu hỏi. Đi ngay khi đang bực dễ làm cuộc nói chuyện căng thẳng.
Nếu cô trả lời rằng con mới là người có lỗi thì sao?
Cảm ơn cô và hỏi thêm cô thấy con cần sửa ở điểm nào. Về nhà kể lại cho con bình tĩnh, không mắng, rồi cùng con chọn một việc nhỏ để thay đổi. Sau hai tuần nhắn lại cô xem có tiến bộ, để cô thấy gia đình nghiêm túc cùng làm.
Có nên xin chuyển lớp khi con thấy cô không công bằng?
Chuyển lớp là việc lớn, nên cân nhắc sau khi đã trao đổi với cô chủ nhiệm và ban giám hiệu mà không cải thiện. Chuyển lớp làm con mất bạn quen, phải làm lại từ đầu. Nhiều chuyện được gỡ chỉ bằng một buổi nói chuyện thẳng thắn và lịch sự.
Con không muốn bố mẹ hỏi cô vì sợ cô biết thì làm sao?
Tôn trọng nỗi lo của con và nói rõ bố mẹ sẽ hỏi theo cách nào. Với con lớn, giúp con tự hỏi thầy cô trước. Nếu vẫn cần nhắn cô, cho con đọc tin trước khi gửi để con yên tâm rằng bố mẹ không kể xấu ai.
Ông bà nghe cháu kể rồi trách cô trước mặt cháu thì nên làm gì?
Nói riêng với ông bà rằng bố mẹ đang tìm hiểu, nhờ ông bà nghe cháu kể nhưng chưa nhận xét về cô. Giải thích rằng cháu còn học với cô cả năm, nghe người lớn chê cô thì cháu khó tôn trọng cô trên lớp.