Khi con tính đúng các phép tính rời nhưng gặp bài toán có lời văn là đoán cộng hay trừ, thường con đang chọn phép tính theo chữ khoá như "thêm", "nhiều hơn", "còn lại" chứ chưa hình dung được chuyện gì đang xảy ra trong đề. Cách giúp hiệu quả nhất ở nhà là đọc đề chậm cùng con, rồi để con diễn lại câu chuyện bằng đồ thật hoặc hình vẽ trước khi viết phép tính. Cha mẹ không giải hộ, chỉ hỏi.
Tình huống giả định: bé B lớp 3 làm phép tính trong vở rất nhanh, gần như không sai. Nhưng bài "Lan có 15 viên bi, Lan có nhiều hơn Hoa 4 viên. Hỏi Hoa có mấy viên bi?" thì con viết 15 + 4 = 19, vì "nhiều hơn là cộng". Phần dưới là vì sao chuyện này hay gặp, cách đọc đề cùng con theo từng bước, câu hỏi mẫu, những việc nên tránh và cách tự kiểm sau vài tuần.
Vì sao con giỏi tính mà lại sợ bài có lời
Phép tính rời chỉ cần làm theo quy trình. Bài toán có lời văn bắt con làm hai việc khác trước khi tính: hiểu câu chuyện và quyết định cần phép gì. Nhiều trẻ được luyện tính nhiều hơn luyện hiểu, nên khi gặp đề dài thì quét mắt tìm số và tìm một chữ quen để đoán.
Ở nhà dấu hiệu rất rõ. Con đọc đề một lần, rất nhanh, rồi hỏi luôn "cộng hay trừ hả mẹ?". Con lấy đúng các số trong đề và xếp theo thứ tự xuất hiện, kể cả khi phép tính đó vô lý. Con viết câu lời giải chép gần nguyên câu hỏi, kiểu "Hoa có số viên bi là", nhưng phép tính phía sau lại không liên quan. Hỏi lại "Hoa có nhiều hay ít hơn Lan?", con lúng túng.
Một phần lý do nằm ở chính cách cha mẹ hay kèm. Thấy con lâu, mẹ đọc đề hộ và nhấn giọng vào chữ khoá, hoặc gợi "đề hỏi còn lại thì làm gì?". Con học được rằng chỉ cần chờ người lớn nhấn giọng là biết phép. Một phần khác là thời gian: con ngồi học sau một ngày dài, đọc chữ đã mệt, nên con tìm đường tắt.
Trẻ hiểu đề thật thì khác: con kể lại được đề bằng lời của mình, biết ai nhiều hơn ai, biết số cần tìm lớn hơn hay nhỏ hơn số đã cho, và khi tính ra một con số vô lý thì tự thấy "sao Hoa lại nhiều hơn Lan được".
Đọc đề cùng con theo năm bước, mỗi bài chừng mười phút
Lần đầu làm theo thứ tự này với một bài duy nhất, đừng cố làm hết bài trong vở. Ngồi cạnh con, bên tay không cầm bút, để bút cho con:
- Con đọc đề thành tiếng, chậm, một lần. Cha mẹ không đọc hộ. Đọc xong, úp vở lại.
- Con kể lại câu chuyện không nhìn đề: "Con kể cho mẹ nghe, trong bài có ai, có cái gì?" Nếu con kể thiếu, mở vở cho con đọc lại đúng câu đó.
- Con dự đoán trước khi tính: "Hoa có nhiều bi hơn Lan hay ít hơn? Vậy số bi của Hoa lớn hơn hay nhỏ hơn mười lăm?" Bước này quan trọng nhất, vì nó chặn phép tính vô lý trước khi con viết.
- Con diễn lại bằng đồ thật hoặc vẽ: xếp 15 hạt đậu cho Lan, rồi hỏi Hoa ít hơn 4 thì xếp cho Hoa thế nào. Con sẽ thấy phải bớt 4 hạt, tức 15 − 4 = 11.
- Con tính, viết lời giải, rồi đối chiếu với dự đoán ở bước ba: 11 nhỏ hơn 15, khớp. Cha mẹ hỏi "Thử lại xem, Hoa 11 viên, Lan nhiều hơn 4 viên thì Lan có mấy?" 11 + 4 = 15, đúng với đề.
Sau một hai tuần, bỏ dần bước diễn bằng đồ thật, chỉ giữ bước kể lại và bước dự đoán. Khi con tự làm hai bước này không cần nhắc, cha mẹ có thể ra khỏi bàn học trong lúc con làm bài có lời.
Diễn bài toán trên bàn bếp bằng thứ có sẵn
Bài chia đều. Đề "Mẹ có 24 quả trứng, xếp đều vào 4 hộp, mỗi hộp mấy quả?" Đưa con 24 hạt đậu và 4 cái cốc đong, con chia lần lượt mỗi cốc một hạt cho đến hết, đếm được mỗi cốc 6 hạt. Con thấy 24 : 4 = 6, và 6 × 4 = 24 để thử lại.
Bài hai bước. Đề "Có 5 túi cam, mỗi túi 3 quả, mẹ biếu bà 2 quả. Hỏi còn bao nhiêu quả?" Con xếp 5 nhóm, mỗi nhóm 3 hạt, đếm được 15, rồi lấy ra 2 hạt, còn 13. Hai phép là 3 × 5 = 15 và 15 − 2 = 13. Con nhìn thấy vì sao phải nhân trước rồi mới trừ.
Bài so sánh hơn kém. Đây là loại hay sai nhất. Xếp hai hàng hạt đậu thẳng nhau, một hàng của Lan, một hàng của Hoa, để con thấy phần dôi ra chính là "nhiều hơn 4". Hàng ngắn hơn là hàng phải tìm khi đề cho hàng dài.
Bài gấp lên mấy lần. Đề "Em có 4 cái kẹo, anh có gấp 3 lần em." Xếp một nhóm 4 hạt cho em, rồi cho anh ba nhóm như vậy: 4 × 3 = 12. Trẻ hay nhầm "gấp 3 lần" với "nhiều hơn 3", diễn ra thì thấy khác ngay: nhiều hơn 3 chỉ là 7.
Khi không có đồ. Vẽ hình tròn nhỏ hoặc gạch que trên giấy nháp cũng được. Lên lớp 4, lớp 5, con sẽ học vẽ đoạn thẳng thay cho chấm tròn; tập quen vẽ từ bây giờ giúp con đỡ bỡ ngỡ sau này.
Câu nói mẫu khi con bí, khi con sai và khi con nản
Khi con hỏi luôn "cộng hay trừ hả bố", đừng trả lời. Bố nói: "Bố chưa biết, con kể bố nghe chuyện trong bài trước đã." Câu này kéo con về việc hiểu đề, mà không làm con thấy bị từ chối giúp.
Khi con viết phép tính vô lý như 15 + 4 = 19 cho số bi của Hoa, đừng nói "sai rồi". Mẹ hỏi: "Con đọc lại xem, ai nhiều bi hơn? Vậy Hoa có mười chín viên thì có đúng với đề không?" Để con tự phát hiện, con nhớ lâu hơn nhiều so với nghe người lớn chỉ ra.
Khi con nản vì đề dài: "Mình chia đề ra từng câu nhé. Câu đầu nói gì? Câu thứ hai nói gì?" Lấy bút chì gạch nhẹ dưới mỗi câu cho con. Đề dài bốn câu chia ra thì chỉ còn bốn chuyện nhỏ.
Khi con làm đúng, khen vào cách làm chứ không khen thông minh: "Con đoán trước Hoa ít hơn Lan, nên con biết phải trừ. Cách đó đúng đấy." Lời khen này cho con biết phải làm lại điều gì lần sau.
Khi ông bà kèm cháu, chỉ cần một câu: "Cháu kể bà nghe bài này nói chuyện gì." Bà nghe cháu kể, hỏi thêm "thế ai nhiều hơn", là đã làm đúng việc quan trọng nhất.
Cha mẹ hay làm và thử làm
Những thói quen dưới đây rất phổ biến, xuất phát từ mong muốn con xong bài sớm để đi ngủ:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Đọc đề hộ, nhấn giọng vào chữ khoá | Con học cách chờ người lớn nhấn giọng thay vì tự đọc | Con tự đọc thành tiếng, cha mẹ nghe |
| Dạy quy tắc "nhiều hơn thì cộng, ít hơn thì trừ" | Gặp đề cho số lớn tìm số nhỏ là con sai ngay | Hỏi con số cần tìm lớn hơn hay nhỏ hơn số đã có |
| Viết hộ câu lời giải cho đẹp | Con chép mẫu, không hiểu vì sao câu đó đi với phép đó | Để con tự viết câu lời giải bằng lời của mình, sai chính tả sửa sau |
| Bắt làm thêm hai mươi bài cùng dạng | Con nhận ra dạng và làm theo quán tính, không đọc đề nữa | Làm ít bài, mỗi bài đi đủ năm bước |
| Giải bằng cách của bố mẹ hồi xưa, đặt ẩn x | Con chưa học cách đó, lên lớp bị rối vì hai cách khác nhau | Hỏi con trên lớp cô làm thế nào, theo cách của lớp |
Cũng không cần mua thêm sách bài tập có lời văn. Đề trong vở và sách giáo khoa của con đã đủ, cái con thiếu là cách đọc chứ không phải số lượng bài.
Sau hai đến bốn tuần: dấu hiệu đúng hướng và khi nào hỏi cô
Dấu hiệu tốt đầu tiên là con bớt hỏi "cộng hay trừ". Con bắt đầu tự lẩm bẩm kể lại đề, tự nói "vậy Hoa ít hơn". Con tự thử lại kết quả mà không cần nhắc. Bài sai vẫn có, nhưng sai ở chỗ tính nhầm chứ không còn sai ở chỗ chọn phép vô lý.
Dấu hiệu thứ hai là con chịu đọc đề dài. Trước kia gặp đề bốn câu con thở dài, bây giờ con lấy bút chì gạch từng câu. Con có thể chậm hơn khi làm bài, và đó là điều bình thường trong giai đoạn này. Chậm mà hiểu thì sau vài tháng sẽ nhanh lên; nhanh mà đoán thì càng lên lớp càng khó.
Nếu sau một tháng con vẫn rất khó kể lại một câu chuyện ngắn trong đề, kể cả khi cha mẹ đọc cho con nghe, có thể vấn đề nằm ở đọc hiểu chung chứ không riêng môn toán. Lúc này nên nhắn cô chủ nhiệm: "Dạ cô ơi, ở nhà con làm phép tính được nhưng đọc bài toán có lời thì con khó kể lại nội dung. Trên lớp cô thấy con đọc hiểu các bài khác thế nào ạ?" Nếu cô cũng thấy con gặp khó với việc đọc nói chung, kéo dài, cha mẹ có thể hỏi bác sĩ nhi để được giới thiệu chuyên gia đánh giá, không tự kết luận ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con làm phép tính đúng nhưng giải toán có lời văn lại sai?
Vì bài có lời văn cần thêm hai việc trước khi tính: hiểu câu chuyện và chọn phép tính. Nhiều trẻ chọn phép theo chữ khoá như "thêm", "nhiều hơn" nên dễ sai khi đề hỏi ngược. Cần luyện kể lại đề và dự đoán kết quả trước khi tính.
Có nên dạy con quy tắc nhiều hơn thì cộng, ít hơn thì trừ không?
Không nên, vì quy tắc này sai trong nhiều đề, ví dụ biết Lan nhiều hơn Hoa và phải tìm số của Hoa thì lại là phép trừ. Thay vào đó hãy hỏi con số cần tìm sẽ lớn hơn hay nhỏ hơn số đã cho.
Có nên đọc đề toán cho con nghe không?
Với trẻ lớp 1 đọc chưa thạo thì có thể đọc cùng. Từ lớp 2, lớp 3 nên để con tự đọc thành tiếng, cha mẹ chỉ nghe và hỏi lại. Đọc hộ và nhấn giọng khiến con quen chờ gợi ý thay vì tự hiểu đề.
Dùng đồ vật để giải toán có làm con phụ thuộc không?
Không nếu cha mẹ bỏ dần. Đồ vật giúp con hình dung câu chuyện trong đề trong một hai tuần đầu, sau đó chuyển sang vẽ chấm tròn hoặc đoạn thẳng, rồi chỉ còn kể lại bằng lời. Mục tiêu là con tự hình dung được trong đầu.
Con giải toán có lời văn rất chậm thì có sao không?
Trong giai đoạn đầu chậm là bình thường, vì con đang tập đọc kỹ và nghĩ trước khi tính. Chậm mà hiểu thì vài tháng sau sẽ nhanh dần. Điều cần lo hơn là con làm rất nhanh nhưng chọn phép tính bằng cách đoán.
Khi nào nên báo giáo viên chuyện con không hiểu đề toán?
Khi sau khoảng một tháng luyện đọc đề ở nhà con vẫn khó kể lại nội dung một đề ngắn. Hãy nhắn cô chủ nhiệm hỏi con đọc hiểu các bài khác trên lớp thế nào, vì đôi khi khó khăn nằm ở đọc hiểu chung chứ không riêng môn toán.