Con nói đúng "tử số ở trên, mẫu số ở dưới" nhưng không biết ba phần tư cái bánh là bao nhiêu miếng, hay cộng một phần hai với một phần tư ra hai phần sáu, nghĩa là con đang coi phân số như hai số đứng chồng lên nhau chứ chưa thấy nó là một phần của một cái gì đó được chia đều. Cách giúp con không phải là đọc lại định nghĩa, mà là cho con tự tay chia một vật thật thành các phần bằng nhau rồi gọi tên từng phần. Một chiếc bánh cắt lát, một tờ giấy gấp đôi gấp tư, vài tối mỗi tối mười lăm phút là đủ để bắt đầu.
Tình huống giả định trong bài: bé A học lớp 4, cuối tuần cả nhà ăn bánh ngoài ban công. Mẹ hỏi chơi "con ăn ba phần tư cái bánh thì là mấy miếng", bé A cầm ngay ba miếng, trong khi bánh cắt tám miếng. Phần dưới đây là cách nhìn ra con hiểu tới đâu, cách dạy lại theo thứ tự, câu hỏi mẫu, những việc nên tránh và cách tự kiểm sau vài tuần.
Con hiểu phân số thật và con chỉ nhớ cách viết: khác nhau ở đâu
Ở lớp 4, phân số thường xuất hiện cùng lúc với rất nhiều quy tắc: đọc thế nào, viết thế nào, rút gọn ra sao, quy đồng thế nào. Trẻ nhanh nhớ quy tắc thì làm được bài trong vở khá đều, nên cha mẹ dễ yên tâm. Cái thiếu chỉ lộ ra khi câu hỏi đi ra khỏi vở: ba phần tư cái bánh là mấy miếng, nửa chai nước là bao nhiêu, một phần ba quãng đường là đi tới đâu.
Có ba dấu hiệu con mới nhớ cách viết. Thứ nhất, con đếm số miếng mà quên điều kiện các miếng phải bằng nhau, nên khi bánh cắt lệch, một miếng to một miếng nhỏ, con vẫn gọi mỗi miếng là một phần hai. Thứ hai, con cộng tử với tử, mẫu với mẫu, vì đó là cách cộng "hai số" quen thuộc nhất. Thứ ba, con không đoán trước được kết quả to hay nhỏ: một phần hai cộng một phần tư mà ra hai phần sáu, tức là còn nhỏ hơn một phần hai ban đầu, con cũng không thấy lạ.
Ngược lại, con hiểu thật thì con hay hỏi lại "bánh cắt mấy miếng hả mẹ", con biết phân số phụ thuộc vào cả cái được chia, và khi kết quả vô lý con tự dừng lại. Con có thể vẫn làm sai phép tính, nhưng sai kiểu tính nhầm chứ không sai kiểu không biết mình đang nói về cái gì.
Chuyện này hay xảy ra vì giờ học trên lớp có hạn, phần hình vẽ được làm nhanh rồi chuyển sang bài tập. Ở nhà, cha mẹ thấy con làm đúng bài trong vở thì không có lý do để hỏi thêm. Cái lợi của bữa bánh cuối tuần là nó cho con một vật để chia thật, điều mà vở không cho được.
Bốn tối với bánh và giấy, mỗi tối mười lăm phút
Không cần đợi có bánh mới học. Bánh dùng cho buổi cuối tuần, còn các tối trong tuần dùng giấy gấp hoặc bánh mì, quả cam. Ngồi chỗ sáng, để con cầm dao nhựa hoặc tự gấp giấy, cha mẹ chỉ hỏi:
- Tối thứ nhất, chia đều trước khi gọi tên. Đưa con một tờ giấy, nhờ con gấp đôi rồi mở ra. Hỏi "Hai phần này có bằng nhau không? Con chồng lên xem." Sau đó mẹ tự xé một tờ khác thành hai mẩu to nhỏ khác hẳn và hỏi "Mỗi mẩu này có phải một phần hai không?" Mục đích chỉ là để con nói được: phải bằng nhau mới gọi là một phần hai.
- Tối thứ hai, mẫu số là số phần bằng nhau, tử số là số phần lấy. Con gấp giấy làm tư, tô hai phần. Hỏi "Tờ giấy chia thành mấy phần bằng nhau? Con tô mấy phần? Vậy viết thế nào?" Để con tự viết 2/4. Rồi gấp làm tám, tô ba phần, con viết 3/8. Cha mẹ không giảng tên gọi, chỉ cần con nói được số dưới là số phần chia, số trên là số phần lấy.
- Tối thứ ba, phân số của một nhóm. Đặt mười hai hạt lạc hoặc mười hai viên kẹo, nhờ con chia thành bốn nhóm bằng nhau, mỗi nhóm ba viên. Hỏi "Một phần tư số kẹo là mấy viên? Ba phần tư là mấy viên?" Con đếm ra ba và chín. Kiểm lại hai lần: mười hai chia bốn là ba, ba nhân ba là chín. Đây là bước nối phân số với phép chia và phép nhân con đã học.
- Buổi cuối tuần với bánh thật. Bánh cắt tám miếng đều nhau. Hỏi "Một phần tư cái bánh là mấy miếng? Ba phần tư thì sao?" Con cần thấy tám miếng chia bốn phần, mỗi phần hai miếng, nên một phần tư là hai miếng và ba phần tư là sáu miếng. Cho con tự xếp hai miếng sát nhau để thấy chúng vừa đúng một góc tư của bánh.
Nếu con hứng thú, cho con tự đặt câu hỏi cho bố mẹ trả lời. Trẻ tự đặt được câu hỏi về phân số thường đã hiểu phần lõi. Nếu con chán ở tối thứ hai, dừng lại, hôm sau làm tiếp; mười lăm phút có chất lượng hơn bốn mươi phút cố.
Gỡ lỗi cộng tử với tử, mẫu với mẫu mà không giảng quy tắc
Cho con đoán trước khi tính. Viết 1/2 + 1/4 lên giấy và hỏi "Chưa tính nhé, con đoán kết quả sẽ lớn hơn hay nhỏ hơn nửa cái bánh?" Hầu hết trẻ đoán đúng là lớn hơn, vì cộng thêm thì phải nhiều lên. Bước đoán này là cái neo để lát nữa con tự thấy chỗ sai.
Để con tính theo cách của con. Con viết 2/6. Đừng nói sai vội. Hỏi "Hai phần sáu là mấy miếng nếu bánh cắt sáu? Nó lớn hơn hay nhỏ hơn nửa cái bánh?" Hai phần sáu là hai miếng trên sáu, chưa tới nửa, mâu thuẫn với dự đoán.
Cho con xếp bánh thật. Một nửa bánh tám miếng là bốn miếng, một phần tư là hai miếng, gộp lại sáu miếng, tức 6/8, cũng là 3/4. Con thấy bằng mắt rằng phải đổi về cùng một kiểu miếng mới cộng được. Đó chính là ý nghĩa của quy đồng, con sẽ nhớ lâu hơn khi chính tay mình xếp ra.
Nói một câu ngắn, rồi thôi. Bố có thể chốt: "Cộng phân số giống cộng miếng bánh, miếng phải cùng cỡ mới đếm chung được." Không cần giảng thêm. Bài quy đồng ở lớp con sẽ học kỹ, cha mẹ chỉ cần con có hình ảnh này trong đầu.
Kiểm lại bằng phép tính. 1/2 bằng 2/4, cộng 1/4 là 3/4. Đổi sang phần tám: 4/8 cộng 2/8 là 6/8, rút gọn cũng là 3/4. Hai cách ra cùng một kết quả, cha mẹ có thể cho con tự làm cả hai để thấy chúng khớp.
Câu hỏi mẫu để biết con hiểu tới đâu
Những câu dưới đây dùng được bất cứ lúc nào: khi chia cam, khi rót nước, khi đi đường. Mỗi lần chỉ hỏi một hai câu, xen vào chuyện thường ngày, để con không thấy đang bị dò bài.
Khi chia đồ ăn, mẹ hỏi: "Mẹ cắt quả cam làm bốn, con lấy một miếng, con có mấy phần mấy quả cam?" Khi rót nước, bố hỏi: "Chai này một lít, bố rót một nửa ra cốc to, trong chai còn mấy phần?" Khi con làm bài, hỏi: "Con giảng cho mẹ vì sao ba phần tư lại là sáu miếng mà không phải ba miếng."
Câu kiểm sâu hơn dành cho lúc con đã quen: "Hai cái bánh to bằng nhau, một cái cắt bốn, một cái cắt tám. Một miếng của cái nào to hơn?" Câu này mở sang bài so sánh phân số mà con sẽ gặp sau. Nếu con nói "cắt tám thì miếng to hơn vì tám lớn hơn bốn", đó là dấu hiệu con đang so mẫu số như so số tự nhiên, cần quay lại bước gấp giấy.
Ông bà kèm cháu cũng dùng được kiểu câu này mà không cần biết quy tắc gì: "Bà chia đĩa nho này cho ba anh em bằng nhau, mỗi đứa được mấy phần?" Cháu trả lời một phần ba là đủ, không cần tính ra số quả.
Cha mẹ hay làm và thử làm
Phần lớn cách làm dưới đây đều xuất phát từ mong muốn con xong bài nhanh. Chúng không sai về ý, chỉ làm con bỏ qua phần hiểu:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Đọc to quy tắc quy đồng cho con chép lại | Con nhớ các bước nhưng không biết để làm gì, đổi dạng bài là quên | Cho con xếp bánh hoặc gấp giấy để thấy vì sao phải đổi về cùng một kiểu phần |
| Vẽ sẵn hình tròn chia phần cho con tô | Con chỉ tô theo, không tự chia nên không thấy điều kiện các phần bằng nhau | Để con tự gấp, tự cắt, kể cả khi cắt lệch, rồi hỏi các phần có bằng nhau không |
| Chữa ngay khi con viết sai | Con không có cơ hội tự thấy kết quả vô lý | Hỏi con đoán trước, rồi so kết quả với dự đoán |
| Mua thêm sách bài tập phân số | Thêm bài cùng dạng chỉ củng cố cách làm theo quán tính | Dùng đồ ăn, đồ dùng trong nhà, mỗi tối hai ba câu |
| Dạy trước cách nhân chéo để so sánh cho nhanh | Đó là mẹo, con chưa có hình ảnh nên dễ áp nhầm sang phép cộng | Để con học theo thứ tự trên lớp, ở nhà chỉ củng cố hình ảnh |
Cũng không cần giảng dài về định nghĩa. Một câu "chia đều thành mấy phần, lấy mấy phần" đi kèm vật thật đủ cho con lớp 4. Phần chữ nghĩa trong sách, con sẽ đọc lại và thấy dễ hơn khi đã có hình ảnh trong đầu.
Khi con không hợp tác hoặc nói "con biết rồi"
Trẻ lớp 4 hay phản ứng khi thấy bố mẹ bày đồ ra bàn: "Cái này con học rồi, dễ mà." Đừng tranh luận. Cha mẹ đáp: "Ừ, thế con làm thầy, đố bố một câu về phân số xem bố có trả lời đúng không." Trẻ thích đố người lớn, và khi đặt câu hỏi, con buộc phải nghĩ xem phân số nói về cái gì.
Nếu con thật sự đã làm tốt các câu kiểm ở trên, không cần làm đủ bốn tối. Chỉ cần thỉnh thoảng hỏi xen một câu khi ăn uống. Điều quan trọng là cha mẹ biết con đang ở đâu, không phải bắt con đi hết một lộ trình.
Nếu con mệt sau một ngày học hai buổi, đừng chọn tối đó. Học phân số cùng bữa bánh cuối tuần thường dễ chịu hơn nhiều so với ngồi vào bàn lúc chín giờ tối. Con có thể vừa ăn vừa trả lời, miễn câu hỏi ngắn và không có không khí kiểm tra.
Với con dễ nản, chọn câu dễ trước để con trả lời đúng ngay. Khi con nói đúng, khen vào cách nghĩ chứ không khen con giỏi: "Con nhớ hỏi bánh cắt mấy miếng trước, đúng là phải biết cái đó mới trả lời được." Lời khen kiểu này cho con biết làm gì để lần sau làm tiếp.
Sau hai đến bốn tuần: dấu hiệu đúng hướng và khi nào hỏi cô
Dấu hiệu tốt rõ nhất là con tự hỏi "chia mấy phần" trước khi trả lời. Thứ hai, khi làm bài cộng phân số trong vở, con thỉnh thoảng nói "kết quả phải lớn hơn một nửa" hay tự vẽ nhanh một hình để kiểm. Thứ ba, con dùng phân số trong lời nói thường ngày: "con ăn hết một phần ba hộp sữa chua rồi". Không cần con làm nhanh hơn, chỉ cần con ít sai kiểu vô lý.
Nếu sau một tháng con vẫn cộng tử với tử, mẫu với mẫu dù đã xếp bánh, gấp giấy nhiều lần, nên hỏi cô dạy toán xem trên lớp con làm thế nào. Câu nhắn có thể là: "Dạ cô ơi, ở nhà con vẫn hay cộng tử với tử, mẫu với mẫu khi cộng phân số. Trên lớp cô thấy con có gặp chỗ này không, nhà mình nên luyện thêm theo cách nào cho khớp với lớp ạ?" Giáo viên thường có cách dạy riêng, cha mẹ đi theo cách đó sẽ đỡ cho con bị rối.
Hiếm khi phân số là vấn đề cần chuyên gia. Chỉ khi con gặp khó kéo dài ở nhiều phần toán khác nhau, không nhớ được cả những thứ đơn giản dù đã luyện, hoặc lo sợ mỗi lần học toán đến mức ảnh hưởng giấc ngủ, cha mẹ mới nên trao đổi với giáo viên và hỏi bác sĩ nhi để được giới thiệu nơi đánh giá phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Phân số học ở lớp mấy?
Trẻ làm quen với một phần hai, một phần ba, một phần tư khi chia đều đồ vật từ những lớp đầu tiểu học. Phân số với tử số, mẫu số và các phép tính được học kỹ hơn ở lớp 4, lớp 5. Cha mẹ nên hỏi giáo viên lịch học cụ thể của lớp con.
Có nên dùng bánh, kẹo để dạy phân số không?
Có, vì đồ ăn là thứ trẻ muốn chia công bằng nên con tự để ý các phần có bằng nhau không. Chỉ cần chọn thứ cắt đều được và đếm được, như bánh cắt lát, quả cam, hạt lạc. Sau vài tuần chuyển dần sang hình vẽ.
Vì sao con cộng một phần hai với một phần tư ra hai phần sáu?
Vì con coi phân số là hai số riêng nên cộng trên với trên, dưới với dưới như cộng số tự nhiên. Cách gỡ là cho con đoán trước kết quả lớn hay nhỏ hơn một nửa, rồi xếp bánh thật để thấy phải đổi về cùng cỡ miếng mới cộng được.
Ba phần tư của mười hai là bao nhiêu và giải thích cho con thế nào?
Là chín. Cho con chia mười hai viên kẹo thành bốn nhóm bằng nhau, mỗi nhóm ba viên, rồi lấy ba nhóm thì được chín viên. Cách này nối phân số với phép chia và phép nhân con đã học, dễ nhớ hơn công thức.
Cha mẹ không nhớ cách quy đồng thì có kèm con được không?
Được, vì phần cha mẹ cần làm ở nhà là giúp con có hình ảnh về phân số, không phải dạy lại quy tắc. Hỏi con trên lớp cô làm thế nào, để con giảng lại, cha mẹ chỉ hỏi vì sao và cho con kiểm bằng đồ vật.
Khi nào nên báo giáo viên chuyện con không hiểu phân số?
Khi sau khoảng một tháng luyện bằng đồ vật ở nhà con vẫn mắc cùng một kiểu sai, như cộng tử với tử, mẫu với mẫu. Nhắn cô dạy toán hỏi trên lớp con làm thế nào để cách luyện ở nhà khớp với cách dạy ở lớp.