Con đổi 1 kg 50 g thành 150 g, hay bảo 900 g nặng hơn 1 kg vì 900 lớn hơn 1, là vì con thuộc "1 kg bằng 1000 g" như một dòng chữ chứ chưa từng cầm một ki-lô-gam trên tay. Đơn vị đo chỉ có nghĩa khi gắn với cảm giác: túi gạo một cân nặng chừng này, gói bột ngọt một trăm gam nhẹ chừng kia. Mấy lần ra tiệm tạp hoá đầu ngõ, để con nhấc thử, đoán rồi xem kim cân, giúp con nhiều hơn một trang bài đổi đơn vị.
Tình huống giả định: bé H học lớp 3, làm bài "1 kg 250 g = … g" ra 1250, đúng, nhưng sang câu "1 kg 50 g = … g" lại ra 150. Hỏi "quả dưa hấu nặng khoảng bao nhiêu", con đoán năm gam. Bài này đi từ cách nhận ra con hiểu đơn vị tới đâu, những việc làm ở nhà và ở tiệm, câu hỏi mẫu, những sai thường gặp của người lớn và cách tự kiểm sau vài tuần.
Thuộc bảng đổi mà không có cảm giác về cân nặng
Bài đo lường ở tiểu học có hai phần chồng lên nhau: phần cảm giác, tức biết một ki-lô-gam, một trăm gam nặng chừng nào, và phần đổi đơn vị trên giấy. Vở bài tập chủ yếu luyện phần thứ hai, vì phần thứ nhất khó đưa lên giấy. Kết quả là nhiều con đổi đúng những bài giống ví dụ nhưng không biết quả cam nặng gam hay ki-lô-gam.
Lỗi 1 kg 50 g thành 150 g có lý do rõ ràng: con thấy số 1 và số 50 rồi ghép lại, như ghép chữ số. Con chưa thấy một ki-lô-gam là một nghìn gam, nên 1 kg 50 g phải là một nghìn cộng năm mươi, tức 1050 g. Lỗi 900 g nặng hơn 1 kg cũng tương tự: con so hai con số mà quên mất chúng đo bằng hai đơn vị khác nhau.
Chi tiết ai đi chợ với con cũng có thể thấy: con đọc được số trên cân điện tử nhưng không biết số đó nghĩa là nặng hay nhẹ. Con nói "con xách được năm ki-lô" rồi nhấc túi gạo năm cân lên thì loạng choạng. Con đoán con mèo nặng mười gam.
Dấu hiệu con hiểu thật: con đoán gần đúng cân nặng của đồ quen thuộc, con biết ki-lô-gam dùng cho đồ to, gam cho đồ nhỏ, và khi đổi ra kết quả vô lý, như quả dưa hấu nặng năm gam, con tự bật cười. Con có thể vẫn đổi sai chỗ số không, nhưng con không còn sai kiểu không biết mình đang nói về cái gì.
Ở nhà: ba tối nhấc, đoán và cân
Nếu nhà có cân nhà bếp, dùng nó. Nếu không, dùng gói hàng có ghi sẵn khối lượng trên bao bì, như gói đường, túi gạo, hộp sữa. Ngồi bàn bếp, mỗi tối mười lăm phút:
- Tối một, làm quen với một ki-lô-gam. Đưa con túi gạo một cân hoặc gói đường một cân. Cho con nhấc lên, đặt xuống, nhấc lại bằng tay kia. Hỏi "Con nhớ cảm giác này nhé. Bây giờ con đi tìm trong bếp ba thứ con nghĩ nặng hơn một cân và ba thứ nhẹ hơn." Sau đó cân từng thứ để kiểm.
- Tối hai, làm quen với một trăm gam và năm trăm gam. Gói bột ngọt hay gói mì nhỏ khoảng một trăm gam, gói đường năm trăm gam. Hỏi "Hai gói năm trăm gam bằng mấy cân?" Đặt hai gói lên cân để thấy đúng một ki-lô-gam. Kiểm lại hai lần: năm trăm cộng năm trăm là một nghìn gam, tức một ki-lô-gam.
- Tối ba, đổi đơn vị bằng đồ thật. Đặt gói đường một cân và thêm một gói nhỏ năm mươi gam lên cân. Hỏi "Đây là một ki-lô-gam và năm mươi gam. Nếu chỉ dùng gam thì bao nhiêu gam?" Nếu con nói một trăm năm mươi, hỏi tiếp "Một cân là bao nhiêu gam? Thế thì thêm năm mươi nữa là bao nhiêu?" Con tự ra một nghìn không trăm năm mươi.
Bao bì có ghi khối lượng là trợ thủ tốt, nhưng đừng để con chỉ đọc số trên bao bì. Mỗi lần, cho con nhấc và đoán trước, rồi mới đọc hoặc cân. Cái cần luyện là phần đoán.
Nếu con đoán lệch xa, đừng sửa bằng lời. Đưa con vật mốc một cân cầm ở tay này, món vừa đoán cầm ở tay kia, hỏi "Bây giờ con thấy nó nặng hơn hay nhẹ hơn túi gạo?" Con tự chỉnh lại lần đoán của mình. Sau vài tối, nhiều con bắt đầu tự đi khắp bếp nhấc thử mọi thứ và đố ngược bố mẹ, đó là lúc phần cảm giác đã bắt đầu hình thành. Đừng lo con đoán sai nhiều trong tuần đầu; người lớn đoán cân nặng cũng hay lệch, cái cần là con đoán ngày càng gần hơn.
Ở tiệm tạp hoá đầu ngõ: những việc con làm được
Đoán rồi xem kim cân. Khi mua đường, mua đậu xanh, con được nhờ đặt túi lên cân. Trước đó mẹ hỏi "Con đoán túi này hơn hay kém nửa cân?" Kim cân chỉ cho con câu trả lời ngay, không cần ai chấm.
So hai túi bằng tay. Con cầm mỗi tay một túi, đoán túi nào nặng hơn, rồi cân. Con sẽ ngạc nhiên khi túi to xốp lại nhẹ hơn túi nhỏ chắc. Đây là bài học đáng giá: to không có nghĩa là nặng.
Tính tiền theo cân. Nếu đậu bán theo cân, ví dụ giả định ba mươi nghìn một cân, mẹ mua nửa cân thì hỏi "Nửa cân hết bao nhiêu tiền?" Mười lăm nghìn. Mua một cân rưỡi thì ba mươi cộng mười lăm là bốn mươi lăm nghìn. Giá thật khác theo nơi, chọn số dễ cho con.
Nhờ người bán giúp một lần. Ở tiệm quen, mẹ có thể nhờ: "Cô cho cháu đặt lên cân giúp em với, cháu đang học bài cân." Người bán thường rất sẵn lòng, và con thấy toán có mặt ở ngoài lớp học.
Đổi sang lít và mét khi con đã quen. Chai nước một lít, hộp sữa hai trăm mi-li-lít, quãng đường từ nhà ra tiệm khoảng mấy chục mét. Mỗi đơn vị một vật mốc, con sẽ có một "bộ thước" trong đầu.
Câu hỏi mẫu để kiểm con hiểu đơn vị
Những câu dưới đây dùng được khi nấu ăn, đi chợ hay dọn đồ. Mỗi lần một câu, không biến thành giờ kiểm tra.
Mẹ hỏi khi nấu ăn: "Công thức cần ba trăm gam bột, gói này năm trăm gam. Mình dùng hơn nửa gói hay chưa tới nửa gói?" Một nửa gói là hai trăm năm mươi gam, ba trăm lớn hơn nên dùng hơn nửa gói. Câu này cho thấy con có so được hai lượng cùng đơn vị không.
Bố hỏi khi mua trái cây: "Mỗi quả cam khoảng hai trăm gam, mua năm quả thì khoảng mấy cân?" Năm lần hai trăm là một nghìn gam, tức khoảng một cân. Kiểm lại: hai trăm cộng hai trăm cộng hai trăm cộng hai trăm cộng hai trăm, một nghìn.
Câu kiểm sự vô lý: "Bạn A bảo con mèo nhà bạn ấy nặng ba gam. Con thấy có đúng không?" Con cười và giải thích được vì sao sai là con đã có cảm giác về gam.
Câu hỏi khi dọn đồ: "Thùng sữa này mười hai hộp, mỗi hộp hơn hai trăm gam một chút. Con đoán cả thùng nặng hơn hay nhẹ hơn hai cân?" Mười hai lần hai trăm là hai nghìn bốn trăm gam, tức hơn hai cân. Con không cần tính chính xác, chỉ cần biết hướng ước lượng.
Câu nhờ con giảng: "Bà không nhớ một cân bằng bao nhiêu lạng, con giảng cho bà xem." Ở nhiều nhà ông bà vẫn nói "lạng", một lạng là một trăm gam. Con nối được cách nói của ông bà với cách viết trong vở là con hiểu đơn vị, không chỉ thuộc.
Hay làm và thử làm
Đo lường là phần cha mẹ hay nghĩ dễ, nên thường giao cho con tự học thuộc. Một số thói quen dưới đây khiến con thuộc mà không hiểu:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Bắt học thuộc bảng đổi đơn vị | Con nhớ dòng chữ, không có vật mốc để kiểm | Mỗi đơn vị gắn với một vật trong nhà, nhấc thử trước khi học bảng |
| Dạy mẹo "thêm ba số không" | Con áp máy móc, sai với 1 kg 50 g | Hỏi "một cân là bao nhiêu gam, thêm bao nhiêu nữa" |
| Tự cân hộ, đọc số cho con chép | Con không đoán, không cảm nhận | Con đoán trước, con đặt lên cân, con đọc số |
| Cho làm cả trang bài đổi đơn vị | Đổi đúng nhờ quen dạng, gặp đơn vị lẫn lộn lại sai | Ít bài, mỗi bài hỏi "kết quả này có hợp lý không" |
| Mua bộ quả cân đồ chơi | Con chơi một hôm rồi bỏ | Dùng gói đường, túi gạo, chai nước có sẵn trong nhà |
Không cần chờ con học tới bài đo lường mới bắt đầu. Cho con nhấc, đoán và cân từ sớm, khi tới bài trên lớp con đã có sẵn cảm giác, phần đổi đơn vị trở nên dễ hơn nhiều.
Sau hai đến bốn tuần: tự kiểm và khi nào hỏi cô
Dấu hiệu tốt: con đoán gần đúng cân nặng của đồ quen, ví dụ túi gạo hai cân, quả dưa nặng vài cân. Con tự hỏi "cái này gam hay ki-lô-gam" trước khi viết. Con đổi đúng 1 kg 50 g thành 1050 g và giải thích được số không ở giữa từ đâu ra: một nghìn, không trăm, năm chục, không đơn vị.
Cha mẹ thử một câu không có trong vở: "Mẹ có hai túi, một túi 900 g, một túi 1 kg. Túi nào nặng hơn và nặng hơn bao nhiêu?" Túi 1 kg nặng hơn, hơn một trăm gam, vì một nghìn trừ chín trăm là một trăm. Con trả lời đúng mà không lúng túng là đã vững.
Nếu sau vài tuần con vẫn đổi sai theo cùng một kiểu, nhắn cô dạy toán: "Dạ cô ơi, ở nhà con cân đồ thật thì đoán khá đúng, nhưng viết đổi đơn vị vẫn hay sai chỗ số không. Trên lớp cô dạy con viết thế nào để nhà mình theo cho khớp ạ?" Đo lường thường không phải chỗ cần chuyên gia; nếu con khó khăn kéo dài ở nhiều phần toán, hãy trao đổi kỹ hơn với giáo viên chủ nhiệm.
Câu hỏi thường gặp
Một ki-lô-gam bằng bao nhiêu gam và giải thích cho con thế nào?
Một ki-lô-gam bằng một nghìn gam. Cho con cầm gói đường một cân, rồi đặt hai gói năm trăm gam lên cân để thấy cũng đúng một cân. Có vật mốc trong tay, con sẽ không còn nghĩ chín trăm gam nặng hơn một ki-lô-gam.
Vì sao con đổi 1 kg 50 g ra 150 g?
Vì con ghép hai con số lại như ghép chữ số, chưa thấy một ki-lô-gam là một nghìn gam. Hỏi con một cân là bao nhiêu gam, thêm năm mươi nữa là bao nhiêu, con sẽ tự ra một nghìn không trăm năm mươi gam.
Không có cân ở nhà thì dạy con đo lường thế nào?
Dùng các gói hàng có ghi khối lượng như gói đường, túi gạo, hộp sữa làm vật mốc, cho con nhấc so sánh. Khi đi chợ hay ra tiệm tạp hoá, nhờ người bán cho con đặt đồ lên cân và đoán trước khi xem số.
Có nên dạy con mẹo thêm ba số không khi đổi ki-lô-gam ra gam?
Mẹo đó đúng với số ki-lô-gam tròn nhưng dễ làm con sai khi có cả ki-lô-gam và gam lẻ. Tốt hơn là hỏi con một ki-lô-gam bằng bao nhiêu gam rồi cộng phần lẻ, để con hiểu vì sao kết quả như vậy.
Đo lường học ở lớp mấy?
Trẻ làm quen với ki-lô-gam, lít, mét từ những lớp đầu tiểu học, rồi học gam, mi-li-lít và đổi đơn vị ở các lớp sau. Thứ tự cụ thể tùy chương trình của lớp, cha mẹ nên hỏi giáo viên để biết con đang học tới đâu.
Ông bà nói lạng, cân còn sách nói gam, ki-lô-gam thì có làm cháu rối không?
Không rối nếu có người nối hai cách gọi. Một lạng là một trăm gam, một cân là một ki-lô-gam. Nhờ cháu giảng cho ông bà sự khác nhau giữa lạng và gam là một cách luyện rất tốt để cháu hiểu đơn vị.