Muốn con hiểu tiền chứ không chỉ làm đúng bài tiền trong vở, cách nhanh nhất là để con tự trả tiền một món nhỏ ở chợ và tự đếm tiền thừa, mỗi tuần một hai lần, cha mẹ đứng cạnh nhưng không làm hộ. Trên giấy, bài tiền chỉ là phép cộng trừ số tròn nghìn. Ngoài chợ, con phải chọn tờ nào để đưa, đoán người bán sẽ trả lại bao nhiêu và kiểm tiền thừa trong vài giây. Ba việc đó dạy con hiểu số lớn, hiểu phép trừ và cả sự cẩn thận, những thứ vở bài tập khó dạy.
Tình huống giả định: bé E học lớp 3, làm bài "mua bút 8 nghìn, đưa 10 nghìn, được trả lại mấy nghìn" rất nhanh. Nhưng sáng chủ nhật mẹ đưa tờ năm mươi nghìn nhờ mua bó rau và miếng đậu, con đứng lúng túng, đưa cả tờ, cầm tiền thừa nhét túi mà không đếm. Bài dưới đây gợi ý cách chuẩn bị ở nhà, cách làm ở chợ, câu nói mẫu, những việc nên tránh và cách tự kiểm sau vài tuần.
Vì sao con làm đúng bài tiền trong vở mà ra chợ lại lúng túng
Bài tiền trong vở thường cho sẵn mọi thứ: giá món hàng, số tiền đưa, câu hỏi rõ ràng. Ngoài chợ không ai cho sẵn. Con phải nghe giá người bán nói nhanh, nhớ trong đầu, nhìn ví xem có những tờ nào, chọn một tờ vừa đủ, rồi kiểm tiền thừa trong khi người bán đã quay sang khách khác. Đó là bốn năm việc liền nhau, mỗi việc đều cần hiểu số thật.
Chi tiết người hay đi chợ cùng con sẽ nhận ra: con thường đưa tờ to nhất vì sợ thiếu, con không biết tờ hai mươi nghìn với tờ năm trăm nghìn khác nhau bao xa vì màu na ná, và con nhận tiền thừa mà không đếm vì ngại hoặc không biết phải đếm thế nào cho nhanh. Đó không phải do con thiếu cẩn thận, mà vì con chưa từng làm việc này một mình.
Dấu hiệu con hiểu tiền thật: con biết hai tờ mười nghìn bằng một tờ hai mươi nghìn, con đoán được tiền thừa trước khi người bán đưa, con nói được "món này hết hai mươi bảy nghìn, con đưa năm mươi thì được trả hai mươi ba". Dấu hiệu con chỉ làm theo bài: con giải được bài trên giấy nhưng khi đứng trước sạp, mọi con số bay hết.
Ở nhiều gia đình bây giờ, người lớn trả tiền bằng chuyển khoản là chính, nên con ít khi thấy tiền mặt đổi tay. Một vài lần đi chợ cùng con, cố ý mang tiền mặt mệnh giá nhỏ, là cách rẻ nhất để con chạm vào số lớn.
Còn một lý do nữa: trên lớp, bài tiền thường dùng số nhỏ cho dễ tính, trong khi ngoài đời giá cả tính bằng hàng chục nghìn. Con đọc được "hai mươi bảy nghìn" nhưng chưa chắc hình dung được đó là hai tờ mười nghìn, một tờ năm nghìn và một tờ hai nghìn. Khi tự tay xếp các tờ tiền thành đúng số đó, con nối được con số nghe bằng tai với thứ cầm trong tay, và bài toán trong vở cũng bớt trừu tượng hơn.
Chuẩn bị ở nhà trước buổi chợ đầu tiên
Không đưa con ra chợ ngay. Hai ba tối trước đó, dành mười phút mỗi tối ở bàn ăn với một ít tiền mặt thật mệnh giá nhỏ. Thứ tự gợi ý:
- Tối một, nhận mặt và đổi tiền. Bày ra các tờ một nghìn, hai nghìn, năm nghìn, mười nghìn, hai mươi nghìn, năm mươi nghìn. Hỏi "Tờ mười nghìn đổi được mấy tờ hai nghìn?" Con xếp ra năm tờ hai nghìn. Hỏi tiếp "Tờ năm mươi nghìn đổi được mấy tờ mười nghìn?" Năm tờ. Để con tự xếp, không đọc đáp án.
- Tối hai, chọn tờ để trả. Mẹ đóng vai người bán: "Bó rau mười hai nghìn." Con chọn tờ nào hoặc mấy tờ nào để trả. Có nhiều cách đúng: một tờ mười nghìn và một tờ hai nghìn; hoặc một tờ hai mươi nghìn rồi chờ trả lại. Hỏi con vì sao chọn cách đó.
- Tối ba, đếm tiền thừa bằng cách đếm thêm. Đây là bước quan trọng nhất. Mua hai món mười hai nghìn và mười lăm nghìn, tổng hai mươi bảy nghìn, con đưa năm mươi nghìn. Thay vì trừ, dạy con đếm lên như người bán hàng: từ hai mươi bảy thêm ba là ba mươi, từ ba mươi thêm hai mươi là năm mươi, vậy thừa ba cộng hai mươi là hai mươi ba nghìn. Kiểm lại bằng phép cộng: hai mươi bảy cộng hai mươi ba bằng năm mươi, đúng.
- Ngay trước khi đi chợ, giao việc rõ ràng: "Hôm nay con mua giúp mẹ một bó rau và một miếng đậu, mẹ đưa con tờ năm mươi nghìn. Mua xong con đếm tiền thừa trước khi cảm ơn cô nhé." Chỉ một hai món, giá đơn giản, chọn sạp quen.
Các con số trong bài là ví dụ giả định để dễ tính, giá thật khác nhau theo nơi và theo mùa. Cha mẹ chọn món giá chẵn nghìn cho mấy lần đầu, khi con quen mới thêm món lẻ.
Ở chợ: cha mẹ đứng đâu, nói gì
Đứng sau con một bước. Đủ gần để con yên tâm, đủ xa để người bán nói chuyện với con chứ không với mẹ. Nếu người bán quay sang hỏi mẹ, mẹ cười: "Cô bán cho cháu giúp em, hôm nay cháu đi chợ." Người bán ở chợ quen thường rất vui lòng chờ một đứa trẻ đếm tiền.
Để con tự hỏi giá. Nếu con ngại, tập trước ở nhà câu "Cô ơi, bó rau này bao nhiêu tiền ạ?" Câu hỏi to rõ, có "ạ", vừa đủ lễ phép vừa luyện cho con nghe số.
Không nhắc con đưa tờ nào. Con đưa tờ to quá cũng được, miễn đủ. Lúc về nhà mới hỏi: "Lúc nãy nếu con đưa tờ hai mươi nghìn thì cô trả lại bao nhiêu?"
Đợi con đếm tiền thừa. Khi người bán đưa tiền thừa, con có thể định nhét túi ngay. Mẹ chỉ khẽ nói: "Con đếm lại đi." Mấy giây đứng đếm đó là cả bài học.
Nếu tiền thừa không đúng. Thường là do con nghe nhầm giá hoặc tính nhầm. Nếu chênh thật, để con tự nói: "Cô ơi, hình như cô trả cháu thiếu năm nghìn ạ, cháu tính hai mươi bảy nghìn." Dạy con nói nhẹ và đưa ra con số của mình, không buộc tội người bán.
Câu nói mẫu sau buổi chợ, ở nhà
Trên đường về, đừng biến buổi chợ thành giờ chấm bài. Hỏi một hai câu thôi. Mẹ hỏi: "Hôm nay con mua hết bao nhiêu? Con đưa bao nhiêu? Được trả lại bao nhiêu?" Con kể lại được cả ba con số là đã nhớ và hiểu giao dịch.
Nếu con tính nhầm ở chợ, bố nói: "Ở chợ người ta nói nhanh, ai cũng có lúc nhầm. Mình ngồi xếp lại tiền xem chỗ nào lệch nhé." Rồi bày tiền ra bàn, cho con xếp lại đúng như ở chợ. Con tự tìm thấy chỗ sai thì nhớ lâu hơn nghe giảng.
Một câu giúp con nghĩ xa hơn: "Tuần sau mẹ đưa con tờ một trăm nghìn, con muốn mua rau, đậu và một ít quả. Con nghĩ có đủ không?" Câu này tập cho con ước lượng, làm tròn và lập kế hoạch nhỏ.
Khi ông bà đưa cháu đi chợ, chỉ cần nhắc ông bà một điều: để cháu tự đưa và tự đếm, ông bà đứng cạnh. Ông bà thường rất kiên nhẫn ở khoản này, và cháu cũng ít ngại khi đi với ông bà hơn đi với bố mẹ.
Cha mẹ hay làm và thử làm
Đi chợ với con nhỏ ai cũng vội. Những thói quen dưới đây dễ gặp:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Đưa tiền và nhận tiền thừa hộ cho nhanh | Con chỉ cầm túi, không có cơ hội làm thật | Chọn một món, để con làm trọn từ hỏi giá đến đếm tiền thừa |
| Đọc tiền thừa cho con nghe | Con nghe chứ không tính | Hỏi "con đoán cô trả lại bao nhiêu" trước khi cô đưa |
| Dạy trừ trên giấy để tính tiền thừa | Ở chợ không có giấy, con lúng túng | Dạy đếm thêm như người bán hàng: từ giá lên tới số tiền đưa |
| Mắng khi con làm rơi hoặc nhận thiếu tiền | Con sợ, lần sau không dám tự làm | Bình tĩnh xếp lại ở nhà, tìm chỗ lệch cùng con |
| Mua bộ tiền đồ chơi cho con luyện | Tiền giả không có cảm giác thật, con dễ chán | Dùng tiền thật mệnh giá nhỏ, có cả trách nhiệm giữ |
Không cần biến mọi lần đi chợ thành bài học. Mỗi tuần một lần, một hai món, là đủ để sau một tháng con tự tin hơn hẳn với số tiền.
Sau ba đến bốn tuần: dấu hiệu con đã hiểu tiền
Dấu hiệu tốt rõ nhất là con đếm tiền thừa trước khi nói cảm ơn mà không ai nhắc. Thứ hai, con chọn tờ vừa đủ thay vì luôn đưa tờ to nhất. Thứ ba, con tự đoán tiền thừa trước khi người bán đưa và thấy vui khi đoán đúng. Thứ tư, con bắt đầu dùng phép đếm thêm cho cả bài trừ trong vở, ví dụ một trăm trừ năm mươi ba thì đếm năm mươi ba thêm bảy là sáu mươi, thêm bốn mươi là một trăm, được bốn mươi bảy.
Khi con đã quen, nâng dần: ba món, có món giá lẻ như mười tám nghìn năm trăm, hoặc cho con giữ một khoản nhỏ cho cả buổi chợ và tự quyết mua gì trong giới hạn đó. Lúc này con không chỉ tính, mà còn so sánh, lựa chọn và chịu trách nhiệm với số tiền.
Nếu con vẫn không phân biệt được các mệnh giá sau nhiều lần tập, hoặc rất khó nhớ con số vừa nghe dù chỉ vài giây, hãy kể với giáo viên chủ nhiệm để xem trên lớp con có gặp khó tương tự không. Câu nhắn gợi ý: "Dạ cô ơi, ở nhà con làm bài tiền được nhưng ra ngoài thì khó nhớ con số người ta nói. Trên lớp cô thấy con nghe và nhớ số thế nào ạ?" Nếu khó khăn kéo dài ở nhiều việc, cha mẹ có thể hỏi bác sĩ nhi để được tư vấn thêm.
Câu hỏi thường gặp
Mấy tuổi thì nên cho con tự trả tiền khi đi chợ?
Khi con đã cộng trừ được trong phạm vi một trăm, thường từ lớp 2, lớp 3, con có thể tự trả một món nhỏ với cha mẹ đứng cạnh. Bắt đầu bằng món giá chẵn nghìn ở sạp quen, mỗi tuần một lần, rồi tăng dần số món.
Dạy con tính tiền thừa nhanh bằng cách nào?
Dạy con đếm thêm như người bán hàng: từ giá món hàng đếm lên tới số tiền đã đưa. Ví dụ hai mươi bảy nghìn, đưa năm mươi nghìn: thêm ba là ba mươi, thêm hai mươi là năm mươi, vậy thừa hai mươi ba nghìn.
Có nên dùng tiền đồ chơi để dạy con không?
Tiền đồ chơi dùng được ở nhà vài buổi đầu, nhưng tiền thật mệnh giá nhỏ tốt hơn vì con có cảm giác giá trị và trách nhiệm giữ tiền. Ra chợ với tiền thật một hai lần giúp con hiểu nhanh hơn nhiều buổi chơi.
Con nhận tiền thừa mà không đếm thì nhắc thế nào?
Chỉ cần nói khẽ một câu "con đếm lại đi" rồi đứng chờ. Không mắng trước mặt người bán. Về nhà có thể cho con xếp lại tiền để thấy vì sao cần đếm. Sau vài lần, con sẽ tự đếm mà không cần nhắc.
Gia đình chủ yếu chuyển khoản thì con học tiền thế nào?
Thỉnh thoảng cố ý mang tiền mặt mệnh giá nhỏ khi đi chợ cùng con để con trả một món. Ở nhà có thể cho con xem số tiền một lần mua sắm và hỏi đoán xem còn lại bao nhiêu. Con cần nhìn thấy tiền đổi tay mới hiểu được giá trị.
Con hay tính nhầm tiền ở chợ có đáng lo không?
Thường không đáng lo trong vài tuần đầu, vì ở chợ người ta nói nhanh và con phải làm nhiều việc cùng lúc. Nếu sau nhiều lần tập con vẫn rất khó nhớ con số vừa nghe hay không phân biệt mệnh giá, hãy trao đổi với giáo viên chủ nhiệm.