Chương trình giáo dục phổ thông 2018 chuyển trọng tâm từ chỗ truyền đủ kiến thức sang chỗ giúp học sinh hình thành phẩm chất và năng lực, tức là làm được, giải thích được, dùng được điều đã học. Chương trình áp dụng dần từ lớp 1 năm học 2020–2021 và tới năm học 2024–2025 đã phủ hết từ lớp 1 tới lớp 12. Ở nhà, cha mẹ thấy năm thay đổi rõ nhất: một chương trình nhưng có nhiều bộ sách, vài môn mới hoặc gộp lại, bài tập hỏi "vì sao" và "em làm thế nào" nhiều hơn chép thuộc, có hoạt động trải nghiệm và nội dung về địa phương, và cách đánh giá dựa nhiều vào nhận xét hằng ngày.
Bài này không đi qua văn bản chương trình. Bài đi theo một tối giả định ở nhà chị C: con trai lên lớp 6, mang về một cặp sách nặng với những tên môn chị chưa học bao giờ, và một câu hỏi về nhà kiểu "em hãy quan sát và kể lại". Chị muốn biết đâu là cái mới thật, đâu là cái chỉ đổi tên, và mình cần làm gì để không kèm con theo cách của hai mươi lăm năm trước. Những gì chưa chắc hoặc có thể thay đổi về sau, bài dặn rõ nên hỏi nhà trường.
Tối thứ Hai, mẹ mở cặp sách lớp 6 của con
Bé D vừa lên lớp 6. Tối đầu tuần, chị C mở cặp ra soạn giúp và đếm được gần hai chục cuốn sách, vở. Có cuốn Khoa học tự nhiên dày hơn mọi cuốn khác, có cuốn Lịch sử và Địa lý mà bên trong chia hai phần, có cuốn Hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp với những trang trống để con tự ghi. Ngày chị học lớp 6, Vật lý và Sinh học là hai môn riêng, hai quyển riêng, hai thầy cô riêng. Chị hỏi con hôm nay học gì, D bảo "con học về tế bào với lại đo nhiệt độ", rồi nói thêm là tiết sau cô cho chia nhóm làm sản phẩm.
Phản ứng đầu tiên của nhiều cha mẹ trong cảnh này là lo: con học nhiều thế, mình không theo kịp, có nên tìm lớp kèm ngay không. Phản ứng thứ hai là so với cách mình đã học rồi kết luận cái mới "lan man". Cả hai đều dễ hiểu, nhưng đều đến trước khi biết chương trình định làm gì. Chương trình mới không thêm hẳn khối kiến thức gấp đôi; nó sắp lại theo chủ đề và đòi con dùng kiến thức nhiều hơn. Cuốn sách dày một phần vì có nhiều hình, câu hỏi gợi mở và hoạt động, chứ không phải trang nào cũng là thứ phải thuộc.
Việc đầu tiên chị C nên làm vì thế không phải là mua thêm sách tham khảo, mà là ngồi với con mười lăm phút, lật qua mục lục từng môn và hỏi con trên lớp cô cho làm gì với những trang đó.
Năm thay đổi cha mẹ nhìn thấy được ở nhà
Bảng dưới đặt cách học quen thuộc của nhiều cha mẹ cạnh điều con đang mang về. Đây là nét chung; cách từng trường triển khai có thể khác, nên chỗ nào thấy lạ thì hỏi giáo viên chủ nhiệm.
| Ngày cha mẹ đi học | Điều con mang về bây giờ |
|---|---|
| Một chương trình, một bộ sách cho cả nước | Một chương trình chung, nhiều bộ sách khác nhau; trường chọn bộ dùng cho học sinh của mình |
| Môn riêng rẽ: Vật lý, Hoá học, Sinh học, Lịch sử, Địa lý | Ở THCS có môn Khoa học tự nhiên và môn Lịch sử và Địa lý, sắp theo chủ đề |
| Bài về nhà chủ yếu là học thuộc và làm bài tập trong sách | Có thêm câu hỏi "vì sao", bài quan sát, sản phẩm nhóm, việc làm ở nhà rồi kể lại |
| Ít hoạt động ngoài giờ có trong chương trình | Hoạt động trải nghiệm (THCS gọi là hoạt động trải nghiệm, hướng nghiệp) và nội dung giáo dục địa phương là phần chính thức |
| Điểm số các bài kiểm tra là thước đo chính | Đánh giá thường xuyên bằng nhận xét trong giờ học, cộng với đánh giá định kỳ giữa và cuối kỳ |
Không dòng nào trong bảng nói cái cũ sai hay cái mới hay hơn. Nó chỉ cho thấy vì sao cách kèm quen tay, như dò bài thuộc lòng rồi cho điểm ở nhà, nhiều khi không khớp với điều cô đang chờ ở con.
Học thật và học đối phó trong kiểu bài mới
Học thật thường nghe như lời của con. Hỏi D về tế bào, con bảo "giống viên gạch xây nhà, cái gì sống cũng có", rồi chỉ vào miếng hành mẹ đang thái. Câu trả lời có thể chưa chuẩn, nhưng là câu con tự ghép ra, nối được với thứ ở quanh con.
Học đối phó thường nghe như câu trong sách đọc thuộc. Con trả lời trôi chảy đúng từng chữ, nhưng hỏi lệch đi một chút như "thế cái bàn có tế bào không" thì im hoặc đoán. Bài kiểu mới dễ để lộ chỗ này vì câu hỏi trên lớp hay đổi cách hỏi.
Bài nhóm làm thật thì con kể được phần của mình. Con biết nhóm làm gì, mình phụ trách gì, chỗ nào cãi nhau và cuối cùng chọn sao. Bài nhóm đối phó thì con chỉ biết "bạn E làm hết rồi", hoặc nhờ bố mẹ làm hộ cho đẹp.
Sổ ghi trống không hẳn là xấu. Ở chương trình mới, nhiều tiết con làm việc với sách, với bạn, với đồ vật, nên vở ghi ít hơn ngày xưa. Cái cần xem là con nói lại được tiết học hay không, chứ không đếm số trang vở.
Tuần đầu: làm quen chương trình mà không cần đọc văn bản
Cha mẹ không cần đọc hết văn bản chương trình mới kèm được con. Năm việc dưới đây làm trong một tuần, mỗi tối không quá hai mươi phút.
- Tối thứ Hai: ngồi với con lật mục lục từng môn, hỏi con môn nào lạ nhất. Ghi lại tên các môn con học trong tuần lên một tờ giấy dán cạnh bàn học.
- Tối thứ Ba: chọn một môn mới (với lớp 6 thường là Khoa học tự nhiên), nhờ con kể lại tiết gần nhất. Không chấm, không sửa, chỉ nghe và hỏi thêm một câu.
- Tối thứ Tư: đọc phần câu hỏi cuối một bài trong sách cùng con. Để ý câu nào hỏi nhớ, câu nào hỏi giải thích, câu nào bảo con làm thử ở nhà.
- Tối thứ Năm: xem sổ liên lạc điện tử hoặc tin nhắn của cô chủ nhiệm. Đánh dấu những gì cô dặn chuẩn bị cho hoạt động trải nghiệm hoặc bài nhóm.
- Cuối tuần: viết sẵn hai, ba câu muốn hỏi giáo viên, để dành cho buổi họp phụ huynh hoặc nhắn một lần gọn gàng, thay vì hỏi rải rác trong nhóm lớp.
Nếu con không muốn kể, đừng ép thành giờ dò bài. Đổi chỗ ngồi sang bàn ăn, hỏi khi đang làm việc khác, hoặc để con hỏi lại cha mẹ một câu về thời đi học. Trẻ lớp 6 thường kể nhiều hơn khi không bị nhìn chằm chằm.
Câu hỏi mẫu để kiểm con hiểu thật
Những câu dưới đây hỏi theo đúng tinh thần chương trình mới: dùng điều đã học, nói lại bằng lời mình. Chọn một hai câu mỗi tối là đủ.
- Mẹ: "Hôm nay trên lớp con làm gì bằng tay, chứ không chỉ nghe cô giảng?"
- Bố: "Con giảng lại cho bố như giảng cho em con xem, chỗ nào con thấy khó nói nhất?"
- Mẹ: "Ở nhà mình có cái gì giống bài hôm nay không, con chỉ cho mẹ xem."
- Ông: "Ngày ông đi học không có môn này. Con dạy ông một điều thôi, điều con thích nhất."
- Mẹ, khi con bí: "Không sao, chỗ này mẹ cũng chưa biết. Mai con hỏi cô rồi về kể mẹ nghe nhé."
- Con có thể đáp: "Mẹ ơi, cô bảo không phải học thuộc phần này, chỉ cần hiểu để làm bài nhóm." Khi đó cha mẹ hỏi tiếp: "Vậy bài nhóm cần con hiểu điều gì?"
Câu cuối cùng quan trọng hơn ta nghĩ: con đang tập phân biệt chỗ cần nhớ và chỗ cần hiểu, đó là một phần của năng lực tự học mà chương trình nhắm tới.
Hay làm và thử làm
Những thói quen dưới đây xuất phát từ ý tốt, nhưng dễ kéo con về kiểu học đối phó trong khi bài trên lớp đòi điều khác.
| Cha mẹ hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Mua thêm sách tham khảo cho mọi môn mới | Con có thêm việc chép đáp án, ít thời gian tự nghĩ | Đợi vài tuần, hỏi cô xem con vướng chỗ nào rồi mới tính |
| Dò bài thuộc lòng từng đoạn trong sách | Con học thuộc câu chữ, đổi câu hỏi là bí | Hỏi "vì sao", "ví dụ khác", "ở nhà mình có không" |
| Làm hộ bài nhóm, sản phẩm cho đẹp | Con mất phần việc của mình, cô khó đánh giá đúng con | Giúp chuẩn bị vật liệu, để con tự làm, chấp nhận xấu |
| So sách của con với sách của cháu học trường khác | Gây lo vô cớ, vì nhiều bộ sách cùng theo một chương trình | Nhìn vào mục tiêu bài học, không nhìn bìa sách |
| Than phiền chương trình trước mặt con | Con mất động lực với môn đang học hằng ngày | Nói với con: "Mẹ cũng đang học cái mới cùng con" |
Điều không cần làm nhất là đăng ký thêm lớp chỉ vì môn có tên lạ. Môn lạ với cha mẹ chưa chắc đã khó với con, vì con bắt đầu cùng các bạn từ cùng một vạch.
Sau một tháng, nhìn lại thế nào
Bốn tuần sau, chị C không cần một bài kiểm tra ở nhà. Chị chỉ cần ba dấu hiệu. Thứ nhất, con kể được ít nhất một tiết học mỗi tuần bằng lời của con, có ví dụ. Thứ hai, con tự biết hôm nào có hoạt động nhóm hay cần mang đồ, không chờ mẹ đọc tin nhắn rồi nhắc. Thứ ba, khi gặp câu hỏi lạ, con thử đoán, thử làm, rồi mới hỏi, thay vì lật ngay phần gợi ý.
Nếu sau một tháng con vẫn chỉ đọc thuộc được câu trong sách mà không nói lại được, hoặc con nói mỗi tiết đều "không hiểu gì", đó là lúc nhắn cô chủ nhiệm hoặc giáo viên bộ môn. Một tin nhắn ngắn là đủ: "Thưa cô, ở nhà con kể lại bài Khoa học tự nhiên còn khó khăn. Cô thấy trên lớp con thế nào, gia đình nên giúp con phần nào ạ?" Hỏi để cùng nhìn, không hỏi để trách.
Chương trình có thể còn điều chỉnh qua các năm học. Khi nghe tin đổi môn, đổi sách hay đổi cách đánh giá, hãy đọc thông báo của nhà trường hoặc của Sở GD&ĐT tỉnh, thành phố, thay vì tin những tin chuyển tiếp không rõ nguồn trong nhóm lớp.
Câu hỏi thường gặp
Chương trình giáo dục phổ thông mới bắt đầu áp dụng từ khi nào?
Chương trình 2018 áp dụng dần, bắt đầu từ lớp 1 năm học 2020–2021, mỗi năm thêm các lớp tiếp theo. Tới năm học 2024–2025, tất cả các lớp từ 1 tới 12 đều học theo chương trình này.
Chương trình mới có nặng hơn chương trình cũ không?
Chương trình mới không nhắm vào việc nhồi thêm kiến thức mà nhắm vào việc học sinh dùng được kiến thức. Sách có thể dày vì nhiều hình và hoạt động; cảm giác nặng hay nhẹ tuỳ cách con học và lịch của từng nhà, nên hỏi giáo viên nếu con thường xuyên quá tải.
Cha mẹ học theo kiểu cũ có kèm được con không?
Kèm được, nếu cha mẹ đổi vai từ người giảng sang người hỏi. Những câu như "vì sao", "ví dụ khác", "giảng lại cho mẹ" phù hợp với mọi chương trình, còn kiến thức cụ thể thì để con hỏi thầy cô.
Có cần mua thêm sách tham khảo khi con học chương trình mới không?
Phần lớn trường hợp chưa cần ngay. Nên đợi vài tuần, xem con vướng chỗ nào và hỏi giáo viên, vì sách tham khảo thường làm con chép lời giải thay vì tự nghĩ.
Thông tin về thay đổi chương trình nên xem ở đâu?
Nên xem thông báo chính thức của nhà trường và của Sở GD&ĐT tỉnh, thành phố, hoặc hỏi trực tiếp giáo viên chủ nhiệm. Tin chuyển tiếp trong nhóm lớp không rõ nguồn dễ gây lo không cần thiết.