Con lớp 6, lớp 7 thuộc câu "chuyển vế đổi dấu" mà vẫn giải sai, hoặc nhìn một dòng toàn chữ là khựng lại, thường vì con chưa thấy chữ x chỉ là một số mình chưa biết, giống ô trống "? + 5 = 20" con đã làm từ lớp 1. Khi con tự xếp dải giấy dài bằng nhau thay cho x và khối gỗ thay cho số, phương trình trở thành một bài cân hai bên, và quy tắc chuyển vế tự nhiên có nghĩa. Cha mẹ không cần nhớ đại số, chỉ cần hỏi đúng câu và để con tự thử lại nghiệm.
Tình huống giả định: bé D học lớp 7, giải 3x + 5 = 20 thành 3x = 20 + 5 = 25, rồi bí vì 25 không chia hết cho 3. Bố thì nhớ mang máng cách giải nhưng giảng một lúc hai bố con cùng mệt. Phần dưới là cách nhận ra con vướng ở đâu, dạy lại bằng dải giấy trong một tuần, câu hỏi mẫu, cái nên tránh và cách tự kiểm.
Vì sao lên cấp 2 nhiều con bỗng thấy toán khó
Ở tiểu học, mọi bài toán đều có số cụ thể: con nhìn thấy, đếm được, tính được. Lên lớp 6, lớp 7, chữ xuất hiện: chu vi hình vuông cạnh a là 4 × a, tìm x biết 3x + 5 = 20, rút gọn 2(x + 3). Với người lớn, chữ là cách viết gọn. Với trẻ mười hai, mười ba tuổi, chữ là một thứ mới hẳn, không đếm được, không hình dung được, và quy tắc để biến đổi nó thì nhiều.
Để theo kịp, nhiều con học thuộc quy tắc: chuyển vế đổi dấu, nhân phân phối, gom số hạng đồng dạng. Thuộc quy tắc thì làm được bài giống ví dụ, nhưng đề đổi một chút là sai, vì con không biết quy tắc nào dùng lúc nào. Lỗi điển hình: 3x + 5 = 20 thành 3x = 25, hay 2(x + 3) thành 2x + 3, hay x + x thành x mũ hai.
Một chi tiết người kèm con hay gặp: con giải xong ra x = 5 nhưng không bao giờ thay ngược lại để kiểm, vì con không coi x = 5 là "số năm đặt vào chỗ x". Với con, đó chỉ là dòng cuối cùng phải viết cho xong bài. Chỉ cần con chịu thay lại một lần, rất nhiều lỗi tự lộ ra.
Ở tuổi này còn có chuyện con ngại hỏi, ngại bố mẹ ngồi cạnh. Vì vậy cách kèm cần nhẹ hơn hồi tiểu học: ít giảng, nhiều hỏi, và để con giữ bút.
Một tuần với dải giấy và khối gỗ, mỗi buổi hai mươi phút
Chuẩn bị: vài dải giấy cắt dài bằng nhau từ bìa cũ, một hộp khối gỗ nhỏ hoặc nắp chai, một tờ giấy trắng. Ngồi sàn phòng khách hoặc bàn rộng. Nếu con ngại "đồ chơi trẻ con", nói rõ: "Bố cần thấy bằng mắt mới nhớ, con làm cho bố xem."
- Buổi một, chữ là một số chưa biết. Đặt một dải giấy và năm khối cạnh nhau, rồi một hàng hai mươi khối ở phía bên kia. Nói: "Dải giấy này dài bằng một số khối nào đó, mình chưa biết. Dải giấy với năm khối dài bằng hai mươi khối. Dải giấy dài bao nhiêu khối?" Con thường nói ngay mười lăm. Viết ra x + 5 = 20, x = 15. Thử lại: 15 + 5 = 20, đúng.
- Buổi hai, ba dải bằng nhau. Đặt ba dải và năm khối, bên kia hai mươi khối. Hỏi "Bỏ năm khối ở cả hai bên thì sao?" Con thấy ba dải bằng mười lăm khối. Hỏi tiếp "Một dải bằng mấy?" Mười lăm chia ba là năm. Viết ra 3x + 5 = 20, 3x = 15, x = 5. Thử lại: ba nhân năm là mười lăm, cộng năm là hai mươi, đúng. Đây là lúc con thấy vì sao không thể thành 3x = 25: mình bỏ năm khối đi chứ không thêm vào.
- Buổi ba, gọi tên việc vừa làm. Chỉ vào dòng 3x = 20 − 5 và hỏi "Năm khối từ bên trái biến mất, bên phải bị bớt năm. Người ta gọi việc này là gì nhỉ?" Con nhận ra đó là chuyển vế đổi dấu. Quy tắc giờ là cách nói gọn của việc bớt cả hai bên, không phải câu thần chú.
- Buổi bốn, có dấu trừ. Bài 2x − 4 = 10. Bằng dải giấy: hai dải bị cắt mất bốn khối thì còn mười khối. Thêm bốn khối vào cả hai bên: hai dải bằng mười bốn khối, một dải bằng bảy. Thử lại: hai nhân bảy là mười bốn, trừ bốn là mười, đúng.
- Buổi năm, dấu ngoặc. Bài 2(x + 3). Đặt hai nhóm, mỗi nhóm một dải và ba khối. Hỏi "Tất cả có mấy dải, mấy khối?" Hai dải và sáu khối, tức 2x + 6, không phải 2x + 3. Thử với x = 4: 2 × (4 + 3) = 14, còn 2 × 4 + 6 = 14, khớp; trong khi 2 × 4 + 3 = 11, lệch.
Không cần làm hết năm buổi nếu con đã hiểu nhanh. Mục tiêu là con có một hình ảnh trong đầu để dùng khi bí, không phải con thích dải giấy. Khi con đã quen, chỉ cần vẽ nhanh một hình chữ nhật cho x và vài chấm cho số.
Câu hỏi mẫu cho bố mẹ không nhớ đại số
Hỏi về nghĩa của chữ. "Chữ x ở bài này đang thay cho cái gì? Con nói bằng lời thường xem." Con nói được "một số chưa biết, ba lần số đó cộng năm bằng hai mươi" là đã hiểu đề.
Hỏi về việc làm ở mỗi dòng. "Từ dòng trên xuống dòng dưới, con đã làm gì với hai bên?" Câu này buộc con nói ra bước biến đổi, và lỗi kiểu 3x = 25 thường lộ ngay khi con nói "con thêm năm vào bên phải".
Hỏi thử lại. "Con thay x bằng năm vào đề ban đầu xem hai bên có bằng nhau không." Đây là câu quan trọng nhất. Cha mẹ không cần biết đáp án, chỉ cần con tự thay số và tính.
Hỏi bằng ví dụ khác. "Nếu đề là 3x + 5 = 26 thì sao?" Con làm 26 − 5 = 21, 21 : 3 = 7, thử lại 3 × 7 + 5 = 26. Con làm được với số mới là đã nắm cách, không chỉ chép ví dụ.
Nhờ con giảng. "Bố học lâu rồi, quên hết. Con giảng cho bố vì sao chuyển vế phải đổi dấu." Trẻ cấp 2 thường thích được làm người giảng hơn bị giảng.
Hay làm và thử làm khi kèm con cấp 2
Ở tuổi này, cách kèm sai không chỉ làm con hiểu sai mà còn làm con né không muốn học cùng bố mẹ nữa:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Giảng lại bài bằng cách học ngày xưa | Cách trình bày khác lớp, con bị trừ điểm trình bày hoặc rối | Hỏi con cô trình bày thế nào, theo đúng cách đó |
| Cầm bút giải mẫu một lượt | Con chép, không tự đi qua từng bước | Để con giữ bút, cha mẹ chỉ hỏi "dòng này con làm gì" |
| Nói "dễ thế mà không hiểu" | Con xấu hổ, lần sau giấu bài | Nói "phần chữ mới học thấy lạ là bình thường" |
| Cho làm thêm ba mươi bài cùng dạng | Con làm theo quán tính, đề đổi dạng là sai | Ít bài, mỗi bài thử lại nghiệm |
| Đăng ký thêm lớp ngay khi điểm giảm | Chưa biết con vướng ở đâu thì học thêm cũng dễ lặp lại cách học thuộc | Kèm vài tuần bằng dải giấy, nói chuyện với cô, rồi mới quyết |
Cha mẹ không cần ôn lại đại số trước khi kèm. Người kèm tốt ở tuổi này không phải người giải giỏi, mà là người hỏi đúng câu và kiên trì để con tự thử lại.
Khi con không muốn bố mẹ ngồi cạnh
Trẻ lớp 7 hay nói thẳng "Con tự làm được, bố đừng ngồi đây". Đây là mong muốn tự lập bình thường, không phải hỗn. Cha mẹ có thể đáp: "Được, con làm xong thì cho bố xem một bài con thấy khó nhất, con giảng cho bố là được." Như vậy con vẫn có không gian, cha mẹ vẫn biết con hiểu tới đâu.
Nếu con chịu dùng dải giấy với em nhỏ hơn mà không chịu dùng với bố mẹ, đó là cơ hội. Nhờ con dạy em bài "ô trống" lớp 2 bằng dải giấy. Khi giảng cho em, con tự làm rõ cho mình, và có khi tự nói ra "à, giống tìm x".
Nếu con cáu khi bị hỏi, giảm số câu xuống một câu mỗi tối, chỉ hỏi thử lại nghiệm. Câu hỏi đó ngắn, không phán xét, và con tự thấy được kết quả.
Nếu con nói "Con sợ môn toán rồi", đừng vội an ủi bằng "không sao đâu". Hỏi: "Con sợ phần nào nhất, phần đọc đề, phần chữ hay phần tính?" Câu trả lời thường hẹp hơn nhiều so với "cả môn toán", và hẹp thì gỡ được.
Sau hai đến bốn tuần: dấu hiệu tốt và khi nào nhắn cô
Dấu hiệu rõ nhất là con tự thay nghiệm vào đề để kiểm mà không cần nhắc. Dấu hiệu thứ hai: khi bí, con vẽ một hình chữ nhật thay cho x hoặc nói to "bớt cả hai bên năm". Dấu hiệu thứ ba: con giải được bài cùng kiểu với số khác mà không phải mở lại ví dụ trong vở.
Điểm kiểm tra có thể chưa đổi ngay, vì bài kiểm tra còn có tốc độ, trình bày và những phần khác. Đừng để điểm của một bài làm cha mẹ bỏ cách đang làm. So con với chính con của tuần trước: trước kia con không giải thích được dòng nào, nay con nói được từng bước.
Nếu sau một tháng con vẫn không phân biệt được 2x với x mũ hai, hay vẫn cộng vào hai bên thay vì bớt, nhắn cô dạy toán: "Dạ cô ơi, ở nhà con vẫn hay nhầm khi chuyển vế. Nhà mình đang cho con thử lại nghiệm mỗi bài. Cô có thấy con vướng ở phần nào trên lớp không, nhà mình nên luyện thêm phần nào ạ?" Nếu con lo lắng kéo dài mỗi lần có giờ toán, mất ngủ, không muốn đến trường, hãy nói với giáo viên chủ nhiệm và hỏi bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao con lên lớp 6, lớp 7 lại thấy toán khó hơn hẳn?
Vì toán bắt đầu dùng chữ thay cho số, và chữ không đếm được, không hình dung được như số cụ thể ở tiểu học. Nhiều con học thuộc quy tắc để theo kịp, đề đổi một chút là sai. Cần cho con một hình ảnh như dải giấy để chữ có nghĩa.
Chuyển vế đổi dấu giải thích cho con thế nào?
Hãy coi phương trình là hai bên cân bằng. Bớt cùng một lượng ở cả hai bên thì vẫn cân. Ví dụ 3x + 5 = 20, bớt năm cả hai bên được 3x = 15. Viết gọn việc bớt đó chính là chuyển vế đổi dấu.
Bố mẹ không nhớ đại số thì kèm con thế nào?
Không cần giải được bài. Hỏi con chữ x thay cho cái gì, từ dòng trên xuống dòng dưới con đã làm gì, và nhờ con thay nghiệm vào đề để kiểm. Ba câu hỏi này đủ để con tự phát hiện phần lớn lỗi.
Có cần bắt con thử lại nghiệm mỗi bài không?
Nên, nhất là trong vài tuần đầu. Thay nghiệm vào đề ban đầu giúp con tự biết đúng sai mà không cần người chấm, và giúp con hiểu nghiệm là một số cụ thể. Khi đã quen, con sẽ tự kiểm những bài mình thấy không chắc.
Con nhầm 2(x + 3) thành 2x + 3 thì sửa thế nào?
Cho con xếp hai nhóm, mỗi nhóm một dải giấy và ba khối, rồi đếm tổng: hai dải và sáu khối. Sau đó thử với một số cụ thể, như x bằng 4, để thấy 2 × 7 = 14 khớp với 2 × 4 + 6 chứ không khớp với 2 × 4 + 3.
Khi nào nên cho con cấp 2 học thêm toán?
Khi đã kèm vài tuần mà con vẫn vướng cùng một chỗ, và đã trao đổi với cô dạy toán để biết con hổng phần nào. Học thêm khi chưa biết chỗ hổng dễ lặp lại cách học thuộc quy tắc, tốn giờ tự học của con.