Dấu hiệu học vẹt ở con cấp 2 dễ thấy nhất khi câu hỏi đổi cách: con thuộc nguyên đề cương nhưng bí khi bài kiểm tra hỏi khác đi một chút, con viết lại đúng chữ trong vở mà không giải thích được, con quên gần hết ngay sau bài kiểm tra. Cha mẹ nhận ra được ở nhà bằng vài câu hỏi ngắn và bằng cách đọc bài kiểm tra con mang về.
Tình huống giả định: Q lớp 9, mỗi kỳ kiểm tra đều xin ra thư viện ôn với tập đề cương dày, học thuộc từng câu hỏi và câu trả lời mẫu. Điểm có môn cao, có môn thấp bất ngờ. Mẹ ngồi cạnh con một buổi chiều ở thư viện và bắt đầu thấy vài điều lạ. Bài dưới đây gom sáu dấu hiệu, cách kiểm nhanh, và những việc cha mẹ làm được khi con đã lớn, không thích bị kèm.
Sáu dấu hiệu cha mẹ thấy được ở nhà
Con học đề cương theo cặp hỏi – đáp. Q che câu trả lời, đọc câu hỏi, đọc thuộc câu trả lời, mở ra so. Cách này hữu ích để nhớ, nhưng nếu đó là cách duy nhất thì con chỉ trả lời được đúng những câu có trong đề cương, đúng cách hỏi đó.
Điểm lên xuống theo kiểu đề. Bài kiểm tra hỏi giống đề cương thì điểm cao, hỏi vận dụng thì điểm thấp hẳn. Nhìn vào bài kiểm tra trả về, phần trắc nghiệm nhận biết đúng gần hết, phần tự luận vận dụng bỏ trống hoặc viết lại một đoạn đề cương không liên quan.
Con không nói được bằng lời mình. Hỏi con một khái niệm, con đọc đúng định nghĩa trong vở; hỏi "Nói kiểu khác đi", con lặp lại y nguyên, chỉ chậm hơn.
Con không lấy được ví dụ ngoài sách. Hỏi một ví dụ khác, con đưa đúng ví dụ trong sách giáo khoa. Hỏi tiếp một ví dụ ở nhà mình, con im.
Con quên nhanh sau kiểm tra. Một tuần sau bài kiểm tra giữa kỳ, hỏi lại một câu trong đề cương, con không nhớ. Đến cuối kỳ con học lại từ đầu như bài mới.
Con ngại câu hỏi "vì sao". Con trả lời "Thì sách viết thế", "Cô dạy thế", hoặc gắt nhẹ "Mẹ hỏi gì khó thế". Gắt nhẹ ở tuổi này không phải là hỗn, mà thường là dấu hiệu con không có gì để trả lời.
Vì sao học vẹt hay xuất hiện ở cấp 2
Lên THCS, số môn tăng, mỗi môn một giáo viên, và lượng kiến thức trước mỗi kỳ kiểm tra lớn hơn hẳn tiểu học. Đề cương ôn tập là công cụ rất tốt để biết cần ôn những gì; nhưng với một học sinh đang ngợp, đề cương dễ trở thành danh sách để thuộc. Thuộc đề cương cho cảm giác kiểm soát được: có bao nhiêu câu, thuộc được bao nhiêu câu, nhìn thấy rõ ràng.
Học vẹt cũng thường được thưởng ngắn hạn. Nhiều bài kiểm tra có phần hỏi nhận biết, và học thuộc là đủ để làm phần đó. Con có điểm khá, gia đình yên tâm, con tin rằng cách học này ổn. Chỉ khi gặp đề hỏi khác đi, hoặc kiến thức lớp sau đòi hỏi hiểu lớp trước, cách học đó mới lộ ra chỗ hổng.
Ở lớp 9 còn thêm áp lực kỳ thi chuyển cấp. Thời gian ít, nhiều thứ phải ôn, và học thuộc là đường nhanh nhất để thấy mình đang tiến. Hiểu được điều này giúp cha mẹ không trách con, mà thấy con đang chọn cách tối ưu theo những gì con biết.
Ở góc nhà, có khi chính cha mẹ cũng góp phần: hỏi điểm sau mỗi bài kiểm tra mà không hỏi con đã làm thế nào, khen khi con thuộc đề cương nhanh, dò bài bằng đúng câu hỏi trong đề cương. Không có gì sai trong những việc đó, chỉ là chúng thưởng cho đúng một cách học.
Kiểm nhanh trong mười lăm phút, không thành buổi thi
Con lớp 9 không thích bị dò bài như trẻ nhỏ. Có thể kiểm nhẹ nhàng bằng một cách khác: nhờ con dạy. Làm vào lúc con vừa ôn xong một phần đề cương:
- Chọn một câu hỏi trong đề cương con vừa ôn. Đừng đọc câu hỏi; nói chủ đề: "Phần về dòng điện con vừa ôn, giảng cho mẹ nghe đi, mẹ quên hết rồi."
- Nghe con giảng, không cắt ngang. Để ý con dùng chữ của mình hay đọc lại đúng câu trong đề cương.
- Hỏi một câu "nếu": "Nếu dây dài gấp đôi thì sao?" Câu đổi một điều kiện cho thấy con có nắm cái lõi không.
- Hỏi một ví dụ ở nhà: "Trong nhà mình chỗ nào có chuyện này?"
- Kết thúc bằng câu cảm ơn thật: "Hiểu rồi, con giảng dễ hiểu hơn sách." Nếu con bí ở bước 3, 4, không nói gì thêm hôm đó. Ghi nhớ trong đầu là đủ.
Làm vài lần trong hai tuần với vài môn khác nhau sẽ cho cha mẹ một bức tranh khá rõ: môn nào con hiểu, môn nào con đang thuộc suông. Thường học vẹt không đều: có môn con hiểu rất tốt, có môn con thuộc hoàn toàn. Biết đúng môn nào là đã gỡ được một nửa.
Đọc bài kiểm tra con mang về
Bài kiểm tra trả về là tài liệu tốt nhất để nhìn ra học vẹt, tốt hơn con số điểm ở góc trên. Khi con đưa bài, đọc phần bài làm trước khi nhìn điểm:
| Thấy trong bài làm | Thường cho biết | Câu hỏi con |
|---|---|---|
| Câu tự luận chép nguyên một đoạn đề cương, dài, nhưng không trả lời đúng câu hỏi | Con nhận ra chủ đề nhưng không hiểu câu hỏi đang hỏi gì | "Câu này hỏi gì nhỉ? Con thử nói lại câu hỏi bằng lời con xem." |
| Trắc nghiệm nhận biết đúng hết, vận dụng sai nhiều | Con nhớ tốt, chưa dùng được kiến thức | "Câu vận dụng này con nghĩ thế nào khi làm?" |
| Câu bị bỏ trống dù thuộc chủ đề có trong đề cương | Cách hỏi khác đi làm con không nhận ra | "Câu này giống câu nào trong đề cương của con?" |
| Bài làm đúng nhưng cách viết rất giống nhau giữa các câu | Có thể con dùng một khuôn trả lời thuộc sẵn | "Câu này con tự nghĩ hay theo mẫu?" |
Đọc bài kiểm tra cùng con, không phải để chấm lại, mà để con thấy mình đã nghĩ gì lúc làm. Nếu thấy có chỗ chấm chưa rõ, hỏi giáo viên một cách tôn trọng để hiểu yêu cầu của câu hỏi, không phải để xin thêm điểm.
Học hiểu trông thế nào ở từng môn
Để biết con đang chuyển hướng đúng, cha mẹ cần hình dung học hiểu cụ thể trông ra sao, vì mỗi môn một kiểu. Ở Toán, con giải thích được vì sao dùng bước này chứ không chỉ nhớ các bước; con nhận ra hai bài trông khác nhau thật ra là cùng một dạng. Ở Ngữ văn, con nói được ý mình về một đoạn văn bằng câu của mình, không cần câu mẫu. Ở Lịch sử, con nối được sự kiện trước với sự kiện sau, nói được vì sao chuyện này dẫn tới chuyện kia.
Ở Khoa học tự nhiên, con dùng được kiến thức để giải thích một chuyện trong nhà: vì sao cốc nước đá đọng nước bên ngoài, vì sao bóng đèn sợi đốt nóng. Ở Tiếng Anh, con đặt được câu mới với từ vừa học, không chỉ đọc lại câu trong sách. Ở Địa lý, con giải thích được vì sao một vùng trồng loại cây này mà không trồng loại cây kia.
Cha mẹ không cần biết nội dung các môn để nhận ra những điều trên. Chỉ cần nghe con nói: con nối ý được, con lấy được ví dụ, con nói được "vì". Ba dấu hiệu ấy xuất hiện ở môn nào thì môn đó con đang học thật.
Khi đã nhận ra: những việc nên và không nên
Con lớp 9 cần được đối xử như người gần lớn. Mấy điều giúp chuyển từ học thuộc sang học hiểu mà không thành cuộc chiến:
- Nói với con điều mẹ thấy, không dán nhãn: "Mẹ thấy con thuộc đề cương rất kỹ, nhưng câu hỏi khác đi thì con khó. Mình thử thêm một bước nhé." Không nói "Con học vẹt".
- Gợi ý con thêm một bước sau mỗi câu đề cương: tự đặt một câu hỏi khác cho cùng ý, hoặc tự nghĩ một ví dụ. Không bỏ đề cương, chỉ thêm một bước.
- Khuyến khích con học nhóm với một hai bạn theo kiểu đố nhau bằng câu hỏi tự nghĩ ra, thay vì cùng đọc thuộc.
- Không cần mua thêm bộ đề, sách ôn thi để con luyện. Thêm bài để thuộc không đổi cách học.
- Không so điểm với bạn cùng lớp, không nhắc "con nhà người ta". Ở tuổi này, so sánh chỉ làm con khép lại.
- Để con tự quyết môn nào cần đổi cách học trước. Con chọn thì con làm.
Gần kỳ thi, không nên thay đổi cách học quá nhiều. Nếu chỉ còn một hai tuần, để con ôn theo cách quen, chỉ thêm câu hỏi "nếu" và "ví dụ" vào những phần con thấy chưa chắc. Thay đổi lớn nên bắt đầu ở đầu học kỳ.
Sau một tháng, nhìn lại thế nào
Dấu hiệu đúng hướng là con bắt đầu tự đặt câu hỏi khác cho đề cương, tự nói "Câu này nếu hỏi ngược lại thì...", giảng cho mẹ bằng lời của mình nhiều hơn chữ trong vở. Bài kiểm tra trả về có phần vận dụng con thử làm, dù chưa đúng hết, thay vì bỏ trống. Q có lần tự nói: "Môn Sinh con thuộc mà không hiểu mấy, để con hỏi lại cô phần di truyền."
Nếu sau một tháng con vẫn học thuộc hoàn toàn ở hầu hết các môn, bài kiểm tra vẫn chép đề cương vào câu hỏi không liên quan, nên trao đổi với giáo viên chủ nhiệm hoặc giáo viên bộ môn: "Thưa cô, ở nhà cháu ôn rất chăm nhưng có vẻ cháu chưa vận dụng được. Cô có gợi ý cháu nên ôn theo cách nào không ạ?"
Nếu con ôn thi đến mất ngủ, lo âu kéo dài, đau đầu, bỏ ăn trước mỗi kỳ kiểm tra, hãy giảm áp lực ở nhà trước, nói với giáo viên và cân nhắc gặp chuyên gia tâm lý. Chuyện học thuộc hay học hiểu khi đó không còn là ưu tiên đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Học đề cương có phải là học vẹt không?
Không. Đề cương giúp con biết cần ôn gì và là công cụ tốt. Học vẹt là chỉ thuộc câu trả lời mẫu mà không hiểu, nên khi câu hỏi đổi cách con không làm được. Thêm một bước tự đặt câu hỏi khác là đủ để khác đi.
Làm sao kiểm con lớp 9 có hiểu bài mà con không khó chịu?
Nhờ con giảng lại một phần cho cha mẹ nghe như đang dạy, rồi hỏi một câu "nếu" hoặc một ví dụ ở nhà. Kết thúc bằng lời cảm ơn thật, không chấm điểm, không phán xét.
Con được điểm cao thì có cần lo con học vẹt không?
Điểm cao không loại trừ học vẹt nếu bài kiểm tra chủ yếu hỏi nhận biết. Nên nhìn bài làm phần vận dụng và hỏi con giảng lại một hai chủ đề để biết con hiểu đến đâu.
Gần kỳ thi có nên đổi cách học của con không?
Không nên thay đổi lớn khi chỉ còn một hai tuần. Để con ôn theo cách quen, chỉ thêm câu hỏi "nếu" và tìm ví dụ cho phần con chưa chắc. Thay đổi cách học nên bắt đầu từ đầu học kỳ.
Có nên cho con học thêm để hết học vẹt?
Học thêm không tự động giúp, nhất là nếu lớp đó cũng dạy theo đề và đáp án mẫu. Trước hết nên thử thêm bước tự đặt câu hỏi và giảng lại trong vài tuần, rồi hỏi giáo viên bộ môn.
Khi nào cần nói với giáo viên về chuyện con học vẹt?
Khi sau khoảng một tháng con vẫn thuộc mà không vận dụng được ở hầu hết các môn. Nhắn giáo viên chủ nhiệm hoặc giáo viên bộ môn để hỏi con ở lớp thế nào và nên ôn theo hướng nào.