Hoàn thành tốt nghĩa là con đã làm được những gì môn học yêu cầu và làm khá chắc, nhiều phần tự làm mà không cần trợ giúp; Hoàn thành là con đã đạt yêu cầu; Chưa hoàn thành là còn một số yêu cầu con chưa đạt và cần được giúp thêm. Với phần phẩm chất và năng lực, mức thường dùng là Tốt, Đạt và Cần cố gắng. Cuối năm còn có đánh giá chung, trong đó có mức Hoàn thành xuất sắc dành cho học sinh nổi bật về nhiều mặt. Những mức này mô tả việc con đáp ứng yêu cầu tới đâu, không phải thứ hạng của con trong lớp.
Câu hỏi này hay xuất hiện ở hành lang trường ngày họp phụ huynh: anh B, bố một bé lớp 3, cầm phiếu đánh giá cuối kỳ, thấy con "Hoàn thành" môn Toán và "Hoàn thành tốt" môn Tiếng Việt, rồi hỏi phụ huynh ngồi cạnh: thế là con khá hay trung bình? Bài này giải thích từng mức theo cách cha mẹ dùng được, những điều không nên suy ra từ một chữ, và cách hỏi cô để biết sâu hơn. Tên gọi và tiêu chí cụ thể theo quy định đánh giá hiện hành; chỗ nào chưa rõ, hỏi giáo viên chủ nhiệm.
Ba mức của môn học và ba mức của phẩm chất, năng lực
Bảng dưới diễn giải các mức theo ngôn ngữ của người kèm con ở nhà. Đây không phải định nghĩa chính thức, mà là cách hiểu để biết nên làm gì tiếp.
| Mức | Nghĩa với việc học của con | Ở nhà thường thấy |
|---|---|---|
| Hoàn thành tốt (môn học) | Đạt yêu cầu môn học một cách chắc chắn, phần lớn tự làm được | Con tự làm bài, sai thì tự nhận ra khi được hỏi lại |
| Hoàn thành (môn học) | Đạt yêu cầu, có phần còn cần nhắc hoặc làm chưa thật chắc | Làm đúng bài quen, gặp dạng đổi một chút thì lúng túng |
| Chưa hoàn thành (môn học) | Còn một số yêu cầu chưa đạt, cần giúp đỡ có kế hoạch | Con né môn đó, ngồi lâu mà bài không xong |
| Tốt (phẩm chất, năng lực) | Thể hiện rõ, đều đặn, hầu như không cần nhắc | Tự soạn cặp, tự hỏi khi chưa hiểu |
| Đạt (phẩm chất, năng lực) | Có thể hiện, đôi lúc cần nhắc | Làm được khi có người nhắc một lần |
| Cần cố gắng (phẩm chất, năng lực) | Chưa thể hiện rõ, cần rèn thêm | Việc gì cũng đợi người lớn bảo, hoặc hay bỏ dở |
Điểm cần nhớ: hai cột mức này đo hai thứ khác nhau. Một bé có thể Hoàn thành tốt môn Toán mà năng lực tự chủ chỉ ở mức Đạt, vì con hiểu bài nhanh nhưng hay quên vở, quên đồ dùng. Đọc riêng từng cột mới thấy con cần gì.
Hoàn thành xuất sắc và khen thưởng cuối năm: đừng biến thành mục tiêu
Cuối năm, ngoài mức từng môn, học sinh tiểu học còn được đánh giá chung, thường có các mức Hoàn thành xuất sắc, Hoàn thành tốt, Hoàn thành và Chưa hoàn thành chương trình lớp học. Hoàn thành xuất sắc thường đòi các môn đều ở mức cao, điểm bài kiểm tra cuối năm cao và phẩm chất, năng lực ở mức Tốt; tiêu chí cụ thể do quy định hiện hành đặt ra và nhà trường áp dụng, cha mẹ muốn biết rõ thì hỏi giáo viên chủ nhiệm.
Cái bẫy là nhiều nhà biến chữ "xuất sắc" thành chỉ tiêu cho con ngay từ lớp 1. Con lớp 2 nghe bố mẹ nhắc "năm nay phải được xuất sắc nhé" suốt từ tháng Chín, rồi tới bài kiểm tra cuối năm thì tay run, xoá đi viết lại một câu tới ba lần. Một đứa trẻ học để giữ danh hiệu sẽ dần né những việc khó, vì việc khó dễ làm hỏng danh hiệu.
Cách nói lành hơn khi con được khen thưởng: "Bố thấy con năm nay tự làm bài nhiều hơn, cái đó mới là thứ bố mừng." Khi con không được khen thưởng mà bạn thân được: "Bạn được khen là chuyện vui của bạn. Mình xem năm nay con làm được gì mới nhé." Câu thứ hai đưa câu chuyện về chính con, không so, không an ủi kiểu xoa cho qua.
Ông bà cũng hay vô tình đặt áp lực này. Bà nội hỏi cháu ngay ở cổng nhà: "Năm nay cháu có giấy khen không?" Cha mẹ nên nói trước với ông bà một câu nhẹ: "Năm nay cháu tiến bộ chỗ đọc to, bà hỏi cháu đọc cho bà nghe một đoạn là cháu vui nhất." Như vậy ông bà vẫn được quan tâm cháu, mà câu hỏi chuyển từ danh hiệu sang việc cháu làm được.
Năm điều không nên suy ra từ một chữ trong học bạ
"Hoàn thành" không có nghĩa là trung bình. Cha mẹ quen thang Giỏi, Khá, Trung bình hay tự dịch Hoàn thành thành Trung bình. Thực ra đây là mức đạt yêu cầu. Dịch sai làm cha mẹ lo oan và con nghe được nỗi lo đó qua giọng nói.
"Hoàn thành tốt" không có nghĩa là không cần để ý gì nữa. Con có thể đạt mức cao nhờ làm thuần các dạng bài quen. Thử hỏi con giảng lại một bài vừa học, nếu con chỉ nhắc lại đúng câu trong vở mà không nói bằng lời mình được, việc hiểu chưa chắc như chữ ghi.
"Chưa hoàn thành" không có nghĩa là con kém. Nó nói rằng một số yêu cầu của môn đó con chưa đạt vào lúc đánh giá. Con có thể bắt đầu muộn, có thể vừa ốm dài ngày, có thể mạch bài trước bị hổng. Chữ này là tín hiệu cần giúp có kế hoạch, cùng với cô.
Mức của năm nay không đoán được mức của năm sau. Trẻ tiểu học thay đổi nhanh, đặc biệt ở các mốc chuyển như lên lớp 3 hay lớp 4 khi bài dài hơn và cần đọc hiểu nhiều hơn. Đừng dán nhãn "con yếu toán" từ học bạ lớp 1.
Mức "Cần cố gắng" ở phần năng lực không phải lời chê. Đây là tên một mức đánh giá chính thức, không phải câu trách. Nó chỉ ra một thói quen chưa hình thành, như tự giác hoặc mạnh dạn, và gợi ý chỗ cha mẹ có thể rèn cùng con.
Mỗi mức, ở nhà làm gì tiếp
Với môn con Hoàn thành tốt, việc của cha mẹ nhẹ nhất: giữ cho con tiếp tục thích môn đó, và thỉnh thoảng thử độ hiểu bằng câu hỏi mở. Bố hỏi con lớp 3 vừa học đơn vị đo: "Cái bàn nhà mình dài khoảng bao nhiêu xăng-ti-mét, con đoán trước rồi đo thử xem?" Con đoán sai cũng không sao, cái hay là con phải dùng kiến thức chứ không chỉ chép.
Với môn ở mức Hoàn thành, hỏi cô hoặc tự quan sát xem con vướng ở loại việc nào. Với Toán, đó có thể là bài có lời văn: con tính giỏi nhưng đọc đề xong không biết phải cộng hay trừ. Việc ở nhà khi đó là đọc đề cùng con, hỏi "Đề hỏi cái gì? Con gạch chân giúp bố chữ hỏi đó", chứ không phải cho con làm thêm năm mươi phép tính.
Với môn Chưa hoàn thành, đừng tự xử một mình. Xin gặp cô để biết cụ thể con chưa đạt yêu cầu nào, nhà trường có kế hoạch giúp con ra sao trong hè hoặc đầu năm sau, và ở nhà nên làm phần nào. Theo quy định hiện hành, việc học sinh tiểu học được lên lớp hay cần rèn luyện thêm do nhà trường xem xét, cha mẹ nên hỏi giáo viên chủ nhiệm để biết đúng quy trình, không nên nghe tin đồn trong nhóm phụ huynh.
Với phẩm chất, năng lực ở mức Cần cố gắng, chọn một hành vi cụ thể để rèn. Năng lực tự chủ: cho con tự soạn cặp tối trước, cha mẹ chỉ kiểm lại một lần trong tuần đầu rồi thôi. Giao tiếp và hợp tác: cho con tự gọi món, tự hỏi đường khi đi chơi.
Hỏi cô thế nào khi chưa hiểu một mức đánh giá
Ngày họp phụ huynh, cô có ít thời gian cho mỗi nhà. Câu hỏi ngắn, cụ thể, không mang giọng thắc mắc về điểm, thường nhận được câu trả lời hữu ích nhất. Vài câu mẫu anh B có thể dùng:
- "Cô ơi, môn Toán con được Hoàn thành, cô thấy con còn vướng nhất ở phần nào để ở nhà bố kèm đúng chỗ ạ?"
- "Phần tự chủ cô ghi Đạt, ở lớp con hay quên những việc gì ạ? Ở nhà bố muốn tập cho con đúng việc đó."
- "Cô có thấy con hay xin giúp đỡ khi chưa hiểu không, hay con im lặng ngồi chờ?"
- Nhắn sau buổi họp: "Em chào cô, em là bố bé D. Cảm ơn cô hôm nay đã trao đổi. Nếu tiện, cô cho em xin thêm một gợi ý con nên luyện gì trong hè ạ."
- Câu nên tránh: "Sao con em không được Hoàn thành tốt như bạn kia?" Câu này đặt cô vào thế phải bảo vệ đánh giá, và câu chuyện lệch khỏi việc giúp con.
Nếu buổi họp đông, cha mẹ có thể chỉ xin cô một gợi ý và hẹn nhắn sau. Ghi lại câu cô nói ngay khi ra khỏi lớp, vì về đến nhà nhiều người chỉ còn nhớ "cô bảo cũng được".
Tự kiểm sau vài tuần: đang nhìn mức hay đang nhìn con
Một cách tự kiểm đơn giản: ba tuần sau khi đọc phiếu đánh giá, nhớ lại các cuộc nói chuyện về việc học trong nhà. Nếu phần lớn câu hỏi vẫn là "bài này con được mấy", "lần này có Hoàn thành tốt không", thì cả nhà đang nhìn mức. Nếu câu hỏi đã chuyển sang "con giảng lại cho bố đoạn này xem", "hôm nay ở lớp con hỏi cô được câu nào", thì đang nhìn con.
Dấu hiệu đi đúng ở con: con kể về bài học bằng nội dung chứ không bằng kết quả, con dám nói "chỗ này con chưa hiểu" mà không sợ, con tự xin làm lại một bài sai. Dấu hiệu nên điều chỉnh: con bắt đầu hỏi "làm thế này cô có cho Hoàn thành tốt không", con giấu vở có lời phê, hoặc con khóc trước mỗi bài kiểm tra.
Khi con lo lắng kéo dài trước các bài kiểm tra, mất ngủ hay đau bụng mỗi sáng đi học, hãy nói với giáo viên chủ nhiệm và cân nhắc đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý. Đó không phải chuyện của một mức đánh giá, mà là chuyện con đang mang một gánh quá sức tuổi.
Câu hỏi thường gặp
Hoàn thành tốt và Hoàn thành xuất sắc khác nhau thế nào?
Hoàn thành tốt thường là mức đánh giá của từng môn học, còn Hoàn thành xuất sắc là mức đánh giá chung cuối năm cho học sinh nổi bật về nhiều mặt. Tiêu chí cụ thể do quy định đánh giá hiện hành đặt ra. Cha mẹ muốn biết con thiếu điều gì cho mức nào thì hỏi giáo viên chủ nhiệm.
Con được Chưa hoàn thành một môn thì có phải ở lại lớp không?
Không nhất thiết. Học sinh chưa hoàn thành thường được giáo viên giúp đỡ, ôn luyện và đánh giá lại theo kế hoạch của nhà trường. Quy trình cụ thể theo quy định hiện hành, cha mẹ nên hỏi trực tiếp giáo viên chủ nhiệm thay vì nghe trong nhóm phụ huynh.
Mức Cần cố gắng có phải là bị phê bình không?
Không phải. Cần cố gắng là tên một mức đánh giá phẩm chất hoặc năng lực, cho biết thói quen đó con chưa thể hiện rõ. Nó gợi ý việc nên rèn ở nhà, ví dụ tự soạn cặp, tự làm bài trước khi hỏi, chứ không phải lời chê con.
Có nên hứa thưởng nếu con được Hoàn thành tốt tất cả các môn?
Không nên lấy mức đánh giá làm điều kiện thưởng. Con sẽ học để đạt chữ trên học bạ và dễ né việc khó. Nếu muốn ghi nhận, hãy ghi nhận nỗ lực cụ thể như con tự đọc mỗi tối hay dám hỏi cô khi chưa hiểu.
Hoàn thành có tương đương với học lực trung bình ngày xưa không?
Không nên quy đổi như vậy. Hoàn thành nghĩa là con đã đạt yêu cầu của môn học, đó là mức đạt chứ không phải mức yếu. Quy đổi sang thang cũ chỉ làm cha mẹ lo không đúng chỗ và con cảm nhận được nỗi lo đó.
Muốn biết vì sao con không được Hoàn thành tốt thì hỏi thế nào cho phải?
Hỏi theo hướng tìm việc cần làm: con còn vướng ở phần nào, ở nhà nên luyện gì. Tránh hỏi vì sao con không bằng bạn hay xin xem lại mức. Câu hỏi càng cụ thể, câu trả lời của cô càng dùng được.