Để hỏi con về cuốn sách mà không biến thành bài kiểm tra, hãy hỏi về ý kiến và cảm xúc của con thay vì hỏi nội dung, hỏi một hai câu chứ không năm câu, chọn lúc con thả lỏng như lúc đi bộ hay rửa bát cùng nhau, và chấp nhận mọi câu trả lời có lý do. Câu hỏi đúng làm con muốn kể; câu hỏi sai làm con học cách trả lời cho xong.
Tình huống giả định: chị D lớp 6 vừa đọc xong một cuốn truyện dài. Bố hỏi "Truyện nói về cái gì?", D trả lời "Về một cậu bé đi tìm bố", rồi về phòng. Bố hỏi tiếp "Ý nghĩa của truyện là gì?" thì D nhún vai: "Con không biết, bố đọc đi." Bố không biết con hiểu thật hay chỉ đọc lướt cho xong. Bài này đưa ra cách hỏi theo từng độ tuổi, lúc hỏi, và cách đọc ra con hiểu tới đâu từ câu trả lời.
Vì sao câu "truyện nói về cái gì" thường không đi tới đâu
Câu hỏi về nội dung có một đáp án mà người hỏi đã biết hoặc đoán được. Trẻ nhận ra ngay: đây là câu hỏi để kiểm tra. Con đã nghe loại câu đó cả ngày ở trường, nên ở nhà con trả lời bằng câu ngắn nhất có thể để qua cửa. Câu "ý nghĩa của truyện là gì" còn khó hơn, vì nó đòi con nói ra một bài học kiểu người lớn, và con sợ nói sai.
Trong khi đó, những đứa trẻ đọc thật thường có rất nhiều thứ để nói, chỉ không phải thứ người lớn hỏi. Con có thể bực một nhân vật suốt nửa cuốn, có thể thấy đoạn kết vô lý, có thể nhớ một chi tiết nhỏ mà không ai để ý. Đó là bằng chứng con đã đọc và nghĩ. Câu hỏi tốt là câu mở cửa cho những thứ đó đi ra.
Cũng có những trẻ đọc lướt thật. Con lật trang nhanh để đạt số cuốn, hoặc đọc vì được giao. Câu hỏi đúng cũng giúp bạn nhận ra điều này một cách nhẹ nhàng, không cần tra hỏi. Một đứa trẻ đọc lướt sẽ trả lời câu hỏi ý kiến bằng những câu rất chung, kiểu "Thì hay", "Bình thường", và không nêu được một chi tiết nào cụ thể.
Câu hỏi mẫu theo từng tuổi
Lớp 1 đến lớp 2. Hỏi về tranh và cảm xúc: "Con thích con vật nào trong truyện nhất? Sao con thích nó?" hoặc "Nếu con là bạn thỏ, con có sợ không?" Ở tuổi này, con kể bằng cảm xúc, chưa cần kể theo trình tự.
Lớp 3 đến lớp 5. Hỏi về lựa chọn và dự đoán: "Nếu bạn ấy không mở cái hộp, chuyện sẽ khác thế nào?" hoặc "Con đoán chương sau ai sẽ giúp bạn ấy?" Những câu này buộc con nối các sự kiện lại với nhau, chính là đọc hiểu.
Lớp 6 đến lớp 7. Hỏi về ý kiến của con với nhân vật: "Con thấy cậu bé làm vậy là đúng hay sai? Có lúc nào con cũng muốn làm thế không?" Trẻ tuổi này bắt đầu thích tranh luận, hãy cho con tranh luận với bạn.
Lớp 8 đến lớp 9. Hỏi như hỏi một người đọc ngang hàng: "Con thấy tác giả có công bằng với nhân vật phản diện không?" hay "Nếu viết lại đoạn kết, con sẽ viết thế nào?" Bạn cũng nêu ý kiến của mình, miễn là không chốt đúng sai.
Ở mọi tuổi. Câu hỏi nhờ con dạy lại: "Mẹ chưa đọc, con kể mẹ nghe đoạn nào hay nhất để mẹ xem có nên đọc không." Khi được nhờ, con kể dài hơn và có chọn lọc hơn khi bị hỏi.
Lúc nào nên hỏi, lúc nào nên im
Thời điểm quan trọng gần ngang câu hỏi. Ngay sau khi con gập sách là lúc dở nhất, vì con vừa ra khỏi câu chuyện và chưa muốn nói. Ngồi đối diện con ở bàn rồi hỏi cũng dở, vì trông giống buổi vấn đáp. Những lúc con dễ kể nhất là lúc hai người đang làm một việc khác bằng tay: đi bộ ra chợ, ngồi trên xe máy chờ đèn đỏ, cùng nhặt rau hay rửa bát. Không phải nhìn thẳng vào nhau làm con thả lỏng.
Có những lúc nên im hẳn. Khi con đang đọc dở một cuốn hay, đừng hỏi gì, đừng gọi đi làm việc khác nếu không cần thiết. Khi con vừa đọc xong một đoạn buồn và có vẻ trầm ngâm, ngồi cạnh là đủ. Khi con trả lời ngắn và rõ ràng không muốn nói, dừng lại, không hỏi câu thứ hai. Bạn chỉ cần nói "Ừ, khi nào con muốn kể thì bố nghe" rồi để đó. Vài hôm sau con thường tự quay lại chuyện cuốn sách.
Một cách nữa khá hiệu quả với trẻ lớn: bạn kể về cuốn sách mình đang đọc trước. Kể một chi tiết làm bạn ngạc nhiên, một nhân vật làm bạn bực. Con nghe, và rất hay đáp lại bằng chuyện trong sách của con. Cuộc trò chuyện hai chiều không có ai là người kiểm tra.
Đọc câu trả lời để biết con hiểu tới đâu
Bạn không cần chấm điểm câu trả lời, nhưng có thể nhìn vào đó để biết con đang đọc ở mức nào và nên giúp gì tiếp:
| Con trả lời kiểu | Có thể cho thấy | Bạn làm tiếp |
|---|---|---|
| Chỉ nói "hay", "bình thường", không có chi tiết | Con đọc lướt hoặc chưa muốn nói | Hỏi một chi tiết hẹp: đoạn nào con nhớ nhất |
| Kể lại đúng trình tự từ đầu tới cuối | Con nắm được nội dung, chưa nghĩ thêm | Hỏi một câu vì sao về một nhân vật |
| Nêu ý kiến kèm lý do lấy từ trong truyện | Con đang đọc hiểu thật | Tranh luận nhẹ, đưa ý ngược lại để con bảo vệ |
| Nối truyện với chuyện ở lớp hay ở nhà | Con đang đọc sâu, đặt mình vào truyện | Nghe là chính, đừng kéo về bài học |
| Nói sai một chi tiết quan trọng | Con bỏ sót một đoạn hoặc hiểu nhầm | Cùng lật lại đoạn đó xem, không nói con sai |
Cái sai hay gặp của cha mẹ là chốt bài học thay con: "Đấy, truyện muốn dạy con phải biết vâng lời." Một câu như vậy đóng cuộc trò chuyện lại và dạy con rằng đọc sách là để tìm ra câu trả lời đúng mà người lớn đang chờ. Để con tự nói ra điều con thấy, kể cả khi điều đó khác bạn.
Những thứ không cần làm sau mỗi cuốn sách
Có những việc nghe rất có ích nhưng ở nhà thường làm con mệt và đọc ít đi:
- Không cần bắt con viết cảm nhận sau mỗi cuốn sách. Ở trường con đã viết đủ; ở nhà, viết thêm biến cuốn sách thành bài tập.
- Không cần hỏi lại bằng một loạt câu nội dung như nhân vật tên gì, ở đâu, làm nghề gì. Đó là câu hỏi trí nhớ, không phải câu hỏi hiểu.
- Không cần mua sách hướng dẫn đọc kèm câu hỏi để hỏi con theo. Câu hỏi soạn sẵn nghe rất giống bài kiểm tra.
- Không cần ép con đọc hết cuốn đã bắt đầu. Người lớn cũng bỏ dở sách. Hỏi con vì sao bỏ dở là một cuộc trò chuyện tốt.
- Không cần giảng giải thêm về bối cảnh, tác giả, bài học. Nếu con tò mò, con sẽ hỏi.
Điều duy nhất nên làm đều là để ý con đang đọc gì, và nhớ tên một hai nhân vật con hay nhắc. Một câu hỏi kiểu "Cái cậu bạn hay nói dối trong truyện của con hôm nay sao rồi?" cho con thấy bạn thật sự để tâm, và đó là lý do lớn nhất để con kể tiếp.
Sau ba tuần: con có kể nhiều hơn không
Ba tuần sau khi đổi cách hỏi, bạn có thể so lại vài điều. Con có tự kể về sách mà không cần hỏi không, dù chỉ một hai lần. Câu trả lời của con có dài hơn và có chi tiết cụ thể hơn không. Con có hỏi lại ý kiến của bạn về một nhân vật không. Con có bỏ dở cuốn nào và nói được lý do không. Mỗi điều như vậy là dấu hiệu con đang đọc thật và đang nghĩ về điều mình đọc.
Nếu con vẫn trả lời ngắn và có vẻ không nhớ gì, có ba khả năng thường gặp. Sách đang quá khó, nên con dồn sức vào đọc chữ mà không còn sức để hiểu, khi đó đổi sang sách mỏng hơn. Con đang đọc vì được giao, khi đó cho con tự chọn sách. Hoặc con đơn giản là chưa thích chia sẻ, nhất là trẻ tuổi dậy thì, khi đó giữ cách kể chuyện của bạn trước và chờ.
Nếu con gặp khó khăn hiểu nội dung ở mọi loại sách, kể cả sách dễ, và cô giáo cũng nhận xét con đọc hiểu còn hạn chế, bạn có thể nhắn cô: "Thưa cô, ở nhà con đọc xong thường khó kể lại ý chính, cô có gợi ý gì để bố mẹ kèm con ở nhà không ạ?" Cô là người thấy con đọc nhiều loại bài nhất, lời gợi ý của cô thường sát hơn mọi lời khuyên chung.
Khi con đáp "bình thường" rồi bỏ đi
Câu "bình thường" là câu trả lời quen thuộc nhất của trẻ từ lớp 5 trở lên, và nó không có nghĩa con không đọc. Nhiều khi nó có nghĩa con chưa tìm ra chữ để nói, hoặc con chưa muốn mở một cuộc trò chuyện dài lúc đó. Người lớn dễ đọc nó thành thái độ, rồi hỏi dồn: "Bình thường là sao, đọc cả tuần mà chỉ thế à?" Câu đó gần như chắc làm con đóng cửa.
Thử cho con một lựa chọn hẹp thay vì câu hỏi mở. "Thế nhân vật chính dễ thương hơn hay khó chịu hơn con nghĩ lúc đầu?" Câu này chỉ cần con chọn một vế, nhưng thường kéo theo một lý do. Hoặc nói thật cảm giác của bạn: "Bố thấy cái bìa sách trông buồn buồn, đọc có buồn không con?" Con hay sửa lời người lớn, và chính lúc sửa là lúc con kể.
Nếu con vẫn bỏ đi, để con đi. Ghi nhớ tên cuốn sách, vài hôm sau nhắc lại một chi tiết con từng lỡ miệng kể, kiểu "Cái đoạn con kể bạn ấy bị lạc ở chợ, rồi tìm được đường về không?" Con thấy bố mẹ nhớ chuyện của mình, lần sau con nói nhiều hơn. Kiên nhẫn ở đây là một việc rất cụ thể: không hỏi thêm câu thứ hai trong cùng một buổi, và không phàn nàn về câu trả lời ngắn.
Câu hỏi thường gặp
Nên hỏi con bao nhiêu câu sau khi đọc một cuốn sách?
Một đến hai câu là đủ, nhất là những câu hỏi ý kiến hay cảm xúc. Hỏi nhiều câu liền sẽ biến cuộc trò chuyện thành buổi kiểm tra. Nếu con hào hứng kể thì cứ nghe tiếp, không cần chuẩn bị thêm câu.
Con trả lời không biết thì nên làm gì?
Dừng hỏi và nói rằng khi nào con muốn kể thì bạn nghe. Sau đó kể chuyện về cuốn sách bạn đang đọc để mở lời theo cách khác. Ép con trả lời chỉ khiến con né những lần sau.
Làm sao biết con đọc lướt hay đọc thật?
Hỏi con về một chi tiết cụ thể hoặc ý kiến của con về một nhân vật. Trẻ đọc thật thường nêu được chi tiết và lý do, trẻ đọc lướt thường trả lời rất chung. Đừng tra hỏi, chỉ dùng để biết nên giúp con ở đâu.
Có nên bắt con viết cảm nhận sau khi đọc?
Ở nhà không nên biến mỗi cuốn sách thành một bài viết, vì con sẽ đọc ít đi để tránh phải viết. Nếu con thích, con có thể ghi vài dòng vào sổ tay riêng. Trò chuyện bằng lời là đủ để con nghĩ về điều mình đọc.
Cha mẹ chưa đọc cuốn sách đó thì hỏi con thế nào?
Đó lại là lợi thế, vì bạn có thể nhờ con kể lại thật sự chứ không phải kiểm tra. Hỏi con có nên đọc cuốn này không và vì sao. Trẻ thường kể rất say khi được làm người giới thiệu sách.
Con lớp 8 không muốn nói chuyện về sách với bố mẹ thì sao?
Tuổi dậy thì nhiều trẻ thích giữ riêng những gì mình đọc, điều đó bình thường. Bạn cứ kể về sách của mình, để sách hay ở chỗ con dễ thấy và không ép. Hãy tôn trọng khoảng riêng đó, con sẽ quay lại chia sẻ khi thấy an toàn.