Khoa học tự nhiên là một môn của THCS trong chương trình giáo dục phổ thông 2018, gộp những nội dung trước đây nằm ở Vật lý, Hoá học, Sinh học và một phần khoa học trái đất, sắp theo các mạch chủ đề như chất và sự biến đổi của chất, vật sống, năng lượng và sự biến đổi, trái đất và bầu trời. Con lớp 6 học quan sát, đo, làm thí nghiệm đơn giản và giải thích hiện tượng quanh mình. Cha mẹ không cần nhớ lại kiến thức lý hoá sinh để kèm; việc hợp nhất là hỏi con giải thích điều con thấy, cùng con làm vài quan sát nhỏ trong nhà, và để phần kiến thức sâu cho thầy cô trên lớp.
Đa số cha mẹ hiện nay học ba môn riêng, ba quyển sách riêng. Khi thấy cuốn Khoa học tự nhiên dày nhất cặp, câu hỏi đầu tiên thường là con học cái này có nặng không, có cần học thêm không. Bài này đi theo một tối giả định với bé K lớp 6, giải thích con học gì, nhận ra con hiểu thật hay đang học thuộc, và làm gì trong vài tuần đầu. Cách trường sắp xếp giáo viên dạy môn này có thể khác nhau; chỗ đó nên hỏi trực tiếp nhà trường.
Con mang về những bài gì
Tháng đầu lớp 6, bé K kể ở lớp đang học cách dùng kính lúp, đo chiều dài, đo nhiệt độ, rồi chuyển sang các thể của chất: rắn, lỏng, khí. Sang học kỳ, con gặp tế bào, phân loại sinh vật, lực và năng lượng. Ngày cha mẹ học, những bài này rải ở ba môn, mỗi môn một năm học một nhịp. Bây giờ chúng nằm chung một cuốn, nối với nhau theo chủ đề, để con thấy một hiện tượng có thể nhìn bằng nhiều con mắt.
Ví dụ cục nước đá tan trong cốc. Nhìn bằng con mắt của chất, đó là chuyển thể từ rắn sang lỏng. Nhìn bằng năng lượng, đó là nhiệt truyền từ không khí ấm vào cục đá. Nhìn bằng vật sống, đó là lý do cây cần nước ở thể lỏng mới hút được. Chương trình muốn con quen nhìn như vậy, chứ không chỉ học thuộc định nghĩa "sự nóng chảy là...".
Tuỳ cách trường sắp xếp, con có thể học môn này với một thầy cô hoặc với vài thầy cô phụ trách từng phần. Điều đó không ảnh hưởng tới cách cha mẹ kèm ở nhà. Nếu muốn biết con học phần nào với ai và kiểm tra thế nào, hãy hỏi giáo viên chủ nhiệm ở buổi họp đầu năm.
Học thật hay học thuộc: nghe câu trả lời của con
Môn Khoa học tự nhiên rất dễ để con học thuộc, vì sách có nhiều khung định nghĩa. Bảng dưới giúp cha mẹ nghe ra khác biệt mà không cần biết đáp án.
| Khi cha mẹ hỏi | Con học thuộc thường đáp | Con hiểu thật thường đáp |
|---|---|---|
| Nước sôi rồi bay đi đâu? | Đọc nguyên câu định nghĩa sự bay hơi | Chỉ vào nắp nồi đọng nước, nói hơi gặp lạnh lại thành nước |
| Cái cây có tế bào không, cái bàn gỗ thì sao? | Lặp lại "tế bào là đơn vị cấu tạo của sinh vật" rồi dừng | Cây sống có, bàn gỗ làm từ cây nhưng không còn sống, con hơi phân vân và nói ra chỗ phân vân |
| Vì sao đo nhiệt độ cho em bé phải chờ một lúc? | Không trả lời hoặc nói "vì cô bảo thế" | Vì nhiệt kế cần thời gian để nóng bằng cơ thể |
| Con thử đoán xem cái này nổi hay chìm? | Đòi tra sách | Đoán, thả thử, rồi giải thích vì sao mình đoán đúng hoặc sai |
Trả lời sai mà có lý lẽ của riêng con là tín hiệu tốt, vì con đang nghĩ. Trả lời đúng từng chữ mà không nối được với thứ gì trong nhà mới là lúc cần để ý. Đừng sửa ngay câu sai; hỏi thêm một câu để con tự thấy chỗ vướng.
Kèm con trong ba tuần đầu, mỗi tối mười lăm phút
Không cần bàn học riêng hay dụng cụ đắt tiền. Bếp nhà mình là phòng thí nghiệm đủ dùng cho lớp 6, miễn là an toàn: không lửa trần, không hoá chất tẩy rửa, có người lớn bên cạnh.
- Tuần 1, tối đầu: nhờ con kể bài vừa học bằng một ví dụ trong nhà. Nếu con chưa nghĩ ra, gợi: "Trong bếp có gì giống bài hôm nay không?"
- Tuần 1, cuối tuần: cùng con làm một quan sát nhỏ, ví dụ đặt hai cốc nước, một cốc đậy nắp, một cốc để hở, ghi lại mực nước sau hai ngày. Để con tự đoán trước, tự ghi kết quả.
- Tuần 2: hỏi con đâu là phần con phải nhớ, đâu là phần con phải hiểu để làm bài. Con thường biết rõ hơn cha mẹ nghĩ, vì cô đã dặn trên lớp.
- Tuần 2, một tối: đọc cùng con phần câu hỏi cuối bài. Chọn một câu "vì sao", để con nói trước, cha mẹ chỉ hỏi thêm chứ không đọc đáp án.
- Tuần 3: để con dạy lại cho một người trong nhà, ông bà hoặc em nhỏ, một điều con thấy thú vị nhất trong tháng. Người nghe được phép hỏi ngây ngô.
Nếu con phản ứng "mẹ hỏi như kiểm tra", hãy lùi lại. Đổi sang kể chuyện của mình: "Hồi mẹ học cái này, mẹ không hiểu sao nồi cơm lại có nước đọng. Con giải thích được không?" Trẻ lớp 6 thích được làm người giải thích hơn người bị hỏi.
Một tối trong bếp: cốc nước muối của bé K
Tuần thứ hai, bé K về kể cô cho cả lớp hoà muối vào nước rồi hỏi muối đi đâu. Con nói đã biết đáp án là "muối tan", nhưng khi mẹ hỏi "tan là mất hay vẫn còn", con ngập ngừng. Mẹ không giảng. Mẹ lấy hai cái cốc nhỏ, một thìa muối, một thìa đường, để lên bàn bếp lúc đang nấu cơm và nói: "Con thử xem cái nào tan nhanh hơn, nước nóng hay nước nguội. Đoán trước rồi hãy làm."
K đoán nước nguội tan nhanh hơn vì "nước lạnh nhẹ hơn". Con làm, thấy mình đoán sai, và điều thú vị là con không chán mà lại hỏi tiếp vì sao. Mẹ đáp thật: "Mẹ cũng không nhớ rõ lý do. Con ghi câu hỏi lại, mai hỏi cô." Hôm sau K về kể cô giải thích các hạt trong nước nóng chuyển động nhanh hơn. Con còn tự đề xuất nếm thử nước muối để xem muối còn hay mất, rồi tự trả lời: vẫn mặn, vậy muối vẫn ở đó, chỉ là không nhìn thấy.
Cả buổi tối ấy mất chừng mười phút, chen vào lúc nấu cơm. Không có bài tập nào được giao thêm, không có câu nào giống kiểm tra. Nhưng K đã tự đoán, tự làm, tự thấy mình sai, tự đặt câu hỏi và tự tìm người hỏi tiếp. Đó gần như đúng chuỗi việc mà chương trình mới muốn con quen trong môn này. Cha mẹ không cần làm nhiều buổi như vậy; một, hai lần mỗi tuần là đủ để con thấy khoa học nằm ngay trong nhà mình, không chỉ trong cuốn sách dày nhất cặp.
Câu hỏi mẫu, theo vai trong nhà
Những câu này không cần cha mẹ biết đáp án. Chúng chỉ mở cửa để con nghĩ thành tiếng.
- Mẹ: "Con giảng lại cho mẹ như giảng cho em con xem, nước đá tan là chuyện gì xảy ra?"
- Bố: "Nếu làm lại thí nghiệm đó mà đổi một thứ, con muốn đổi gì?"
- Bà: "Ngày xưa bà phơi cá ngoài nắng cho khô, cháu học có giải thích được không?"
- Mẹ, khi con được điểm thấp bài kiểm tra: "Câu nào con thấy mình hiểu mà vẫn sai? Mình xem cùng nhau một câu thôi."
- Bố, khi con hỏi lại mà bố không biết: "Bố không chắc. Con ghi câu này vào sổ, mai hỏi thầy, về kể bố nghe."
- Có khi con nói: "Con không thích phần sinh, toàn phải nhớ tên." Mẹ đáp: "Vậy mình thử tìm trong vườn nhà bà một cây, con kể nó thuộc nhóm nào và vì sao."
Câu "mai hỏi thầy" có giá trị riêng: con thấy việc hỏi thầy cô là bình thường, và cha mẹ không cần đóng vai người biết hết.
Hay làm và thử làm
Mấy thói quen sau rất phổ biến khi cha mẹ lo con theo không kịp một môn mới.
| Hay làm | Vì sao không giúp | Thử làm |
|---|---|---|
| Tìm lớp học thêm ngay từ tháng đầu | Chưa biết con vướng gì, con mất giờ tự học | Đợi bài kiểm tra đầu tiên, hỏi cô chỗ con hụt |
| Giảng lại kiến thức theo kiểu lý hoá sinh ngày xưa | Con nghe hai cách, rối thêm | Hỏi con cô dạy thế nào rồi nghe |
| Bắt chép thuộc khung định nghĩa | Con thuộc chữ, không dùng được | Bảo con nêu một ví dụ cho mỗi định nghĩa |
| Làm hộ sản phẩm, mô hình cho đẹp | Con mất phần học quan trọng nhất | Chuẩn bị vật liệu, để con làm, chấp nhận chưa đẹp |
Điều không cần làm: mua bộ dụng cụ thí nghiệm đắt tiền hay sách tham khảo dày. Một cái cốc, một cái nhiệt kế y tế, ít muối, ít đường và sự tò mò là đủ cho phần lớn năm lớp 6.
Sau một tháng, khi nào cần hỏi thầy cô
Sau bốn tuần, dấu hiệu đi đúng là con tự nhắc tới bài học khi thấy hiện tượng trong nhà, như hơi nước trên cửa kính, cây héo khi quên tưới, nồi nhôm nóng nhanh hơn nồi gang. Con không cần nói đúng thuật ngữ, chỉ cần nối được. Dấu hiệu thứ hai là con tự đoán trước khi tra sách. Dấu hiệu thứ ba là bài kiểm tra có câu sai nhưng con giải thích được vì sao sai.
Nếu con thường xuyên nói không hiểu gì ở một phần cụ thể, hoặc bài kiểm tra cho thấy con sai cùng một kiểu ở nhiều bài, hãy nhắn giáo viên dạy phần đó: "Thưa thầy, ở nhà con kể phần năng lượng còn rối. Thầy thấy trên lớp con vướng chỗ nào để gia đình giúp đúng ạ?"
Nếu con bỗng sợ hẳn môn này, kêu đau bụng vào hôm có tiết, buồn bã kéo dài, hãy nói với giáo viên chủ nhiệm, và nếu kéo dài nên gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý. Phần lớn trẻ chỉ cần thời gian làm quen một môn mới, và cha mẹ bình thản là cách giúp tốt nhất.
Câu hỏi thường gặp
Môn Khoa học tự nhiên gồm những nội dung gì?
Môn này gộp các nội dung trước đây thuộc Vật lý, Hoá học, Sinh học và một phần khoa học trái đất. Nội dung được sắp theo các chủ đề như chất, vật sống, năng lượng, trái đất và bầu trời.
Khoa học tự nhiên có phải học với nhiều giáo viên không?
Tuỳ cách nhà trường sắp xếp, con có thể học với một hoặc vài giáo viên. Cha mẹ nên hỏi giáo viên chủ nhiệm để biết con học phần nào với ai và kiểm tra ra sao.
Cha mẹ quên hết lý hoá sinh có kèm con được không?
Được, vì kèm môn này chủ yếu là hỏi con giải thích điều con thấy và cùng con quan sát. Phần kiến thức sâu để thầy cô dạy, con không hiểu thì ghi lại hỏi trên lớp.
Có nên cho con học thêm Khoa học tự nhiên từ đầu lớp 6 không?
Phần lớn chưa cần ngay. Nên đợi vài tuần, xem bài kiểm tra và hỏi giáo viên con vướng phần nào, rồi mới quyết định có cần người kèm hay không.
Làm thí nghiệm ở nhà với con có an toàn không?
An toàn nếu chọn quan sát đơn giản với nước, muối, đường, cây, nhiệt kế y tế và luôn có người lớn bên cạnh. Không dùng lửa trần, hoá chất tẩy rửa hay điện.