Tính nhẩm vẫn cần, nhưng cái đáng luyện không phải là tốc độ đọc đáp số mà là cảm nhận số: biết tách 47 + 36 thành 47 + 3 + 33, biết 99 gần 100, biết kết quả sắp ra khoảng bao nhiêu trước khi tính. Đó là thứ giúp con tự phát hiện mình làm sai trên giấy, đọc hiểu số trong đời sống và lên cấp 2 không bị ngợp. Còn những màn thi xem ai nhẩm nhanh hơn thì thường làm con sợ toán hơn là giỏi lên.
Tình huống giả định: bé G học lớp 4, ông bà rất thích đố cháu tính nhẩm và hay so "hồi xưa ông nhẩm nhanh lắm". Bé G nhẩm nhanh những phép quen, gặp 63 − 28 thì bối rối, lấy giấy ra đặt tính. Trong vở, con làm nhanh nhưng hay sai vặt, ra kết quả xa thực tế mà không thấy lạ. Bài dưới đây nói phần nào của tính nhẩm đáng luyện, luyện ở đâu, câu hỏi mẫu, việc nên tránh và cách tự kiểm.
Nhẩm thuộc lòng và nhẩm hiểu số: hai việc khác nhau
Có hai kiểu tính nhẩm. Kiểu thứ nhất là nhớ thuộc: 7 + 8 = 15, 6 × 7 = 42, con nói ra ngay vì đã thuộc. Phần này cần, vì nếu mỗi phép nhỏ con đều phải đếm thì đầu óc không còn chỗ cho phần khó hơn. Nhưng nó chỉ là nền.
Kiểu thứ hai là nhẩm bằng cách hiểu số. Con không thuộc 63 − 28, nhưng con nghĩ: 28 gần 30, 63 − 30 = 33, mình bớt dư 2 nên thêm lại 2, được 35. Hoặc 99 + 45: 100 + 45 = 145, bớt 1 là 144. Hoặc 25 × 4: bốn lần hai mươi lăm là một trăm. Kiểu này không cần nhanh, nhưng mỗi phép con làm đều cho thấy con hiểu số được tách, gộp, làm tròn thế nào.
Trẻ chỉ có kiểu thứ nhất thường làm nhanh những gì quen và đặt tính máy móc với phần còn lại. Khi đặt tính sai, con không thấy, vì con không có cảm giác kết quả nên vào khoảng nào. Đó là lý do nhiều con "làm nhanh nhưng hay sai": tốc độ không đi kèm khả năng tự soát.
Trẻ có kiểu thứ hai thì chậm hơn một chút ở phép thuộc lòng, nhưng ít khi ra kết quả vô lý, và lên cấp 2 con dễ làm quen với biểu thức, vì con đã quen nhìn số như thứ tách ra gộp lại được.
Năm cách nhẩm đáng dạy cho con lớp 3, lớp 4
Gộp tròn chục. 9 + 7: lấy 1 từ 7 đưa cho 9 thành 10, còn 6, được 16. Tương tự 47 + 36: lấy 3 từ 36 đưa cho 47 thành 50, còn 33, được 83. Kiểm lại bằng đặt tính: 47 + 36, bảy cộng sáu là mười ba, viết ba nhớ một, bốn cộng ba là bảy thêm một là tám, 83.
Làm tròn rồi bù. 99 + 45 = 100 + 45 − 1 = 144. 63 − 28 = 63 − 30 + 2 = 35. Kiểm lại: 35 + 28 = 63, đúng. Con cần hiểu vì sao lúc thì trừ bù, lúc thì cộng bù: bớt dư thì trả lại, cộng dư thì bớt đi.
Đếm thêm cho phép trừ. 100 − 53: từ 53 thêm 7 là 60, thêm 40 là 100, vậy hiệu là 47. Đây là cách người bán hàng trả tiền thừa, con dùng được ngay ở chợ.
Tách theo hàng. 34 × 3: ba lần ba mươi là chín mươi, ba lần bốn là mười hai, cộng lại 102. Kiểm lại: 34 + 34 + 34, sáu mươi tám cộng ba mươi tư là một trăm linh hai, khớp.
Ước lượng trước mọi phép tính. "Hai trăm mười tám cộng ba trăm chín mươi lăm, khoảng bao nhiêu?" Khoảng hai trăm cộng bốn trăm là sáu trăm. Đáp số thật 613 nằm gần đó. Nếu con đặt tính ra 513 hay 6013 thì biết ngay là sai.
Luyện ở chợ và trên đường, không cần ngồi vào bàn
Chỗ tốt nhất để luyện tính nhẩm hiểu số là những nơi có số thật: hàng chợ, tiệm tạp hoá, lúc chờ xe. Ở đó con thấy phép tính có lý do, và không ai bấm giờ.
Ở hàng chợ, khi bà mua cam, bà hỏi: "Cam ba mươi lăm nghìn một cân, bà mua hai cân thì hết bao nhiêu hả cháu?" Con nhẩm ba mươi lăm cộng ba mươi lăm, hoặc hai lần ba mươi là sáu mươi, hai lần năm là mười, được bảy mươi nghìn. Bà hỏi tiếp: "Bà đưa một trăm nghìn, cô trả lại bao nhiêu?" Con đếm thêm từ bảy mươi lên một trăm, được ba mươi nghìn. Giá ở đây là ví dụ giả định, ngoài chợ mỗi nơi một giá.
Trên đường về, bố hỏi: "Nhà mình cách chợ khoảng tám trăm mét, đi rồi về là bao nhiêu? Gần hay chưa tới hai cây số?" Câu này tập ước lượng và đổi đơn vị mà không có không khí kiểm tra.
Lúc chờ cơm, mẹ đố: "Con nghĩ ra ba cách khác nhau để nhẩm 48 + 27 xem." Ví dụ 48 + 2 + 25 = 75, hoặc 50 + 27 − 2 = 75, hoặc 40 + 20 = 60 rồi 8 + 7 = 15, cộng lại 75. Cả ba cách đều ra 75. Câu hỏi "ba cách" quý hơn "nhanh lên", vì nó khuyến khích con nghĩ linh hoạt thay vì đua tốc độ.
Phần nào cần thuộc, phần nào để con tự nghĩ
Không phải mọi thứ đều nên để con tự nghĩ ra mỗi lần. Các phép cộng, trừ trong phạm vi hai mươi và bảng nhân, chia là phần nên thuộc tới mức trả lời được trong vài giây. Lý do rất thực tế: khi giải một bài nhiều bước, nếu bước nào con cũng phải đếm ngón tay thì tới bước thứ ba con đã quên mình đang làm gì. Thuộc phần nền giải phóng đầu óc cho phần nghĩ.
Nhưng thuộc theo cách nào cũng quan trọng. Con thuộc 8 + 7 = 15 vì từng nhiều lần gộp 8 với 2 thành 10 rồi thêm 5, thì khi quên con vẫn tự dựng lại được. Con thuộc như thuộc một câu hát, quên là mất luôn. Vì vậy, với con lớp 3, lớp 4 còn vấp ở phép cộng có tổng quá mười, cha mẹ nên cho con nói lại cách gộp tròn chục vài lần trước khi luyện cho nhanh.
Phần còn lại, như 63 − 28, 99 + 45, 34 × 3, không cần thuộc. Đó là chỗ để con tự chọn cách tách, gộp, làm tròn. Cha mẹ chỉ cần hỏi "Con nhẩm bằng cách nào?" và chấp nhận mọi cách hợp lý, kể cả cách khác với cách bố mẹ nghĩ. Một bài toán có nhiều đường đi đúng, và việc con tự chọn đường cho thấy con đang hiểu số chứ không chỉ nhớ.
Hay làm và thử làm
Những việc dưới đây rất phổ biến trong nhà có ông bà, bố mẹ thích tính nhẩm:
| Hay làm | Vì sao phản tác dụng | Thử làm |
|---|---|---|
| Đố nhanh, bấm giờ, ai trả lời chậm là thua | Con chậm thì sợ, con nhanh thì quen đoán bừa | Đố một câu, cho con thời gian, hỏi con nhẩm bằng cách nào |
| So với anh chị hay bạn cùng lớp | Con thấy mình kém, né không muốn tính trước người lớn | So với chính con: tuần trước con chưa nghĩ ra cách bù, nay đã nghĩ ra |
| Cấm dùng giấy, phải nhẩm hết | Phép khó thật thì đặt tính là đúng, ép nhẩm làm con rối | Nhẩm để ước lượng, đặt tính để ra số chính xác, rồi so hai cái |
| Cho con luyện hàng trăm phép trên phiếu mỗi tối | Con nhớ đáp số theo quán tính, không học thêm cách nghĩ | Mỗi ngày ba bốn câu trong đời sống, mỗi câu hỏi "cách nào" |
| Mua thêm sách mẹo tính nhanh | Mẹo không đi kèm hiểu dễ áp nhầm chỗ | Dạy năm cách nhẩm cơ bản ở trên, để con tự kết hợp |
Cũng không cần lo con dùng máy tính sẽ "hỏng". Ở tiểu học, trên lớp con vẫn tính tay theo yêu cầu của giáo viên. Khi con lớn hơn, biết ước lượng chính là cách để con soát lại kết quả máy tính đưa ra, khi bấm nhầm một phím.
Khi con làm nhanh nhưng hay sai
Con nộp bài sau mười phút, sai bốn câu, câu nào cũng sai vặt: chép nhầm số, quên nhớ, viết 613 thành 631. Cha mẹ hay nói "cẩn thận vào". Câu này đúng nhưng con không biết cẩn thận là làm gì.
Thay vào đó, dạy con một việc cụ thể: ước lượng trước, so sau. Trước mỗi phép tính lớn, con viết nhỏ bên lề số ước lượng, như "khoảng 600". Tính xong, so kết quả với số ước lượng. Lệch xa thì làm lại. Việc này chỉ thêm vài giây mỗi câu nhưng bắt được phần lớn lỗi vặt.
Câu nói mẫu khi con đưa bài: "Con soát giúp mẹ câu nào con thấy kết quả lạ nhất, so với ước lượng của con." Nếu con tìm ra lỗi, khen vào việc soát: "Con tự bắt được lỗi, cái đó còn quý hơn làm đúng ngay từ đầu." Khi con tự sửa, không cần nói thêm.
Nếu con vội vì muốn xong để đi chơi, thỏa thuận rõ: chơi sau khi soát xong, không phải sau khi viết xong. Con quen soát thì tốc độ sẽ tự trở lại, mà lần này đi kèm độ chính xác.
Sau hai đến bốn tuần: tự kiểm và khi nào hỏi cô
Dấu hiệu tốt: con tự nói ra cách nhẩm mà không cần hỏi, kiểu "con lấy năm mươi trừ đi rồi thêm hai". Con ước lượng trước các phép lớn. Con ít ra kết quả vô lý trong vở. Con không còn né những câu đố tính nhẩm của ông bà, thậm chí đố lại ông bà.
Cha mẹ có thể thử một câu không quen: "Một trăm hai mươi lăm trừ chín mươi tám, con nhẩm bằng cách nào?" Một cách: 125 − 100 = 25, bớt dư 2 nên thêm lại 2, được 27. Kiểm lại: 98 + 27 = 125, đúng. Con có cách, dù chậm, là đạt.
Nếu con vẫn đếm ngón tay cho cả những phép cộng trong phạm vi mười sau nhiều tuần luyện, hoặc rất khó nhớ một con số trong vài giây, hãy nói với giáo viên dạy toán để xem trên lớp con thế nào. Câu nhắn mẫu: "Dạ cô ơi, ở nhà con vẫn hay đếm ngón tay với phép cộng nhỏ. Trên lớp cô thấy con có gặp khó với phần này không ạ?" Nếu khó khăn kéo dài ở nhiều phần của môn toán, cha mẹ có thể hỏi bác sĩ nhi để được giới thiệu nơi đánh giá, không tự kết luận ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có máy tính rồi trẻ có cần học tính nhẩm không?
Có, nhưng phần cần là cảm nhận số và ước lượng, không phải đọc nhanh đáp số. Biết kết quả khoảng bao nhiêu giúp con tự phát hiện lỗi khi đặt tính hay khi bấm nhầm máy tính, và giúp con đọc hiểu số trong đời sống.
Con tính nhẩm chậm có đáng lo không?
Thường không. Chậm mà có cách nghĩ, như gộp tròn chục hay làm tròn rồi bù, tốt hơn nhanh mà đoán. Chỉ nên trao đổi với giáo viên khi con vẫn đếm ngón tay cả với phép nhỏ trong phạm vi mười sau nhiều tuần luyện.
Có nên đố con tính nhẩm có bấm giờ không?
Không nên với hầu hết trẻ. Bấm giờ làm con chậm thấy sợ, con nhanh quen đoán bừa. Thay vào đó đố một câu và hỏi con nhẩm bằng cách nào, hoặc đố con nghĩ ra ba cách khác nhau cho cùng một phép tính.
Cách tính nhẩm nào nên dạy con trước?
Gộp tròn chục, như 9 cộng 7 thành 10 cộng 6, là cách nên có đầu tiên. Sau đó là làm tròn rồi bù, đếm thêm cho phép trừ, tách theo hàng cho phép nhân và ước lượng trước khi tính. Mỗi cách luyện vài ngày bằng tình huống thật.
Con làm toán nhanh nhưng hay sai vặt thì sửa thế nào?
Dạy con ước lượng trước mỗi phép tính lớn và so với kết quả sau khi tính. Lệch xa thì làm lại. Thỏa thuận chơi sau khi soát bài xong chứ không phải sau khi viết xong, và khen việc con tự bắt được lỗi.
Ông bà hay so cháu tính nhẩm với ngày xưa thì nói thế nào?
Nói nhẹ với ông bà rằng cô đang dạy cháu hiểu cách tách số, chậm một chút nhưng nhớ lâu. Nhờ ông bà đố cháu bằng chuyện đi chợ và hỏi cháu nhẩm bằng cách nào, thay vì bấm giờ hay so với anh chị.