Trẻ chán học kéo dài cần được gặp chuyên gia khi chán học đi kèm những thay đổi lan ra ngoài việc học, như buồn bã nhiều ngày, mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều, bỏ ăn, thu mình khỏi bạn bè, sợ đến trường, đau đầu đau bụng thường xuyên, hay nói những câu làm cha mẹ lo cho an toàn của con. Khi đó việc đầu tiên là nói với giáo viên chủ nhiệm và đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý, không chờ thêm.
Phần lớn chuyện chán học gỡ được ở nhà bằng cách bớt lịch, nói chuyện, phối hợp với giáo viên. Bài này dành cho lúc những cách đó đã thử mà không đủ. Tình huống giả định: V lớp 8, ba tháng nay nhạt dần với mọi thứ. Một tối hai bố con dừng xe máy ở hàng cháo quen, bố gọi món V thích nhất, V ăn hai thìa rồi đẩy bát ra, nói: "Con không đói, bố ạ." Bố bắt đầu nghĩ đến chuyện hỏi người có chuyên môn.
Chán học thường gặp và chán học cần hỏi thêm
Không có ranh giới tuyệt đối, nhưng vài điểm dưới đây giúp cha mẹ thấy khi nào nên tìm thêm người giúp. Cột phải không phải để tự chẩn đoán, chỉ để biết nên hỏi ai.
| Điều cha mẹ thấy | Chán học thường gặp | Nên hỏi chuyên gia |
|---|---|---|
| Thời gian | Vài tuần, quanh một kỳ kiểm tra hoặc một chuyện cụ thể | Kéo dài trên hai tuần liên tục, không đỡ dù đã bớt việc |
| Phạm vi | Chủ yếu với việc học, vẫn vui với sở thích, bạn bè | Lan ra mọi thứ, bỏ cả những việc từng thích |
| Giấc ngủ, ăn uống | Bình thường hoặc thay đổi nhẹ | Mất ngủ, ngủ li bì, bỏ ăn hoặc ăn khác hẳn |
| Cảm xúc | Bực, chán, rồi lại vui | Buồn, cáu kéo dài, khóc không rõ lý do, hay nói mình vô dụng |
| Đến trường | Ngại vài buổi | Sợ đến trường, đau đầu đau bụng mỗi sáng, xin nghỉ nhiều |
| Lời nói | Than mệt, than chán | Nói những câu như "chẳng có gì có ý nghĩa", "biến mất cho xong" |
Nếu con nói hoặc có dấu hiệu muốn làm hại bản thân, đó là việc khẩn cấp. Ở bên con, không để con một mình, đưa con tới cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi 115 nếu nguy hiểm trước mắt. Có thể gọi Tổng đài 111 để được tư vấn về bảo vệ trẻ em.
Một tối ở hàng cháo: bắt đầu câu chuyện
Nói với con chuyện đi gặp chuyên gia dễ làm con nghĩ mình "có vấn đề". Chỗ ngồi và lời nói lúc đầu rất quan trọng. Một quán ăn quen, ngồi cạnh nhau trên ghế nhựa thấp, xe máy dựng bên đường, là nơi tốt hơn phòng khách nhà mình, vì không khí bình thường và không ai phải nhìn thẳng mặt ai.
Bố V bắt đầu bằng điều bố thấy, không phải điều bố lo: "Mấy tháng nay bố thấy con ăn ít, hay ở trong phòng, không còn đá bóng với tụi bạn. Bố không trách gì, bố chỉ thấy con có vẻ mệt lâu rồi." V im một lúc rồi nói: "Con cũng không biết sao nữa." Câu đó rất thật, và là câu nhiều trẻ đang chán học kéo dài hay nói.
Bố nói tiếp: "Có những lúc mệt mà mình không biết vì sao, thì nên hỏi người hiểu chuyện này hơn bố mẹ, giống như đau răng thì đi nha sĩ. Bố muốn đưa con đi nói chuyện với một cô chuyên gia, con thấy sao?" So với khám răng giúp chuyện này nghe bình thường. Nếu con chưa đồng ý ngay, để con nghĩ vài ngày, nhưng nói rõ là bố mẹ sẽ quay lại chuyện này.
Các bước trước khi gặp chuyên gia
Chuẩn bị kỹ giúp buổi gặp đầu tiên có ích hơn, và giúp cha mẹ đỡ lúng túng. Có thể làm trong một, hai tuần:
- Nói chuyện với giáo viên chủ nhiệm. Hỏi con ở lớp thế nào: có ngồi một mình nhiều không, có thay đổi gì với bạn bè, có chuyện gì xảy ra gần đây. Tin nhắn mẫu: "Cô ơi, gia đình thấy cháu V mấy tháng nay mệt mỏi và ít hứng thú với mọi thứ. Gia đình đang tính đưa cháu gặp chuyên gia, cô có thấy gì ở lớp có thể giúp không ạ?"
- Ghi lại những gì cha mẹ thấy, bằng ngày tháng cụ thể: từ khi nào, giấc ngủ, ăn uống, những câu con nói, những việc con bỏ. Ghi mô tả, không ghi kết luận.
- Đưa con khám bác sĩ nhi trước để loại trừ vấn đề sức khoẻ thể chất, như thiếu máu, tuyến giáp, giấc ngủ. Bác sĩ nhi cũng là người giới thiệu tiếp tới chuyên gia phù hợp.
- Hỏi nhà trường xem có phòng tư vấn tâm lý học đường không. Nhiều trường đã có giáo viên hoặc cán bộ làm việc này, và đó có thể là bước đầu gần gũi với con.
- Khi chọn nơi gặp chuyên gia tâm lý, hỏi rõ người gặp con có chuyên môn với trẻ em và vị thành niên không, buổi đầu diễn ra thế nào, cha mẹ có ngồi cùng không.
- Nói với con trước buổi gặp sẽ diễn ra thế nào, ai sẽ nói chuyện với con, và con được quyền nói hay không nói điều gì.
Không cần chờ đủ mọi bước mới đi. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm cho an toàn của con, bỏ qua các bước chuẩn bị và tìm giúp đỡ ngay.
Những điều cha mẹ hay lo
Đi gặp chuyên gia tâm lý có làm con bị coi là bệnh không? Gặp chuyên gia tâm lý là tìm thêm một người hiểu cảm xúc của trẻ, giống như gặp bác sĩ khi con ho lâu. Phần lớn buổi gặp là nói chuyện, chơi, vẽ. Thông tin của con được giữ kín theo nguyên tắc nghề.
Con không chịu đi. Nói rõ lý do cha mẹ muốn con đi, cho con chọn vài điều: đi ngày nào, ai đi cùng, có muốn bố mẹ ngồi ngoài không. Nếu con vẫn không chịu, cha mẹ có thể đi gặp chuyên gia trước một mình để được hướng dẫn cách tiếp cận con.
Ông bà không đồng ý. Ông bà có thể nghĩ con chỉ cần cứng rắn hơn. Nói với ông bà bằng những gì đã thấy, cụ thể: "Cháu ba tháng nay ăn ít, ngủ kém, bỏ đá bóng. Con muốn hỏi bác sĩ cho yên tâm." Đưa ra như một việc chăm sóc sức khoẻ thì dễ được chấp nhận hơn.
Sợ tốn kém, sợ kéo dài. Chi phí khác nhau theo nơi, nên hỏi trước. Có thể bắt đầu ở bác sĩ nhi, phòng tư vấn của trường, hoặc cơ sở y tế công. Không phải trẻ nào cũng cần gặp lâu; có khi vài buổi đã đủ để gia đình biết hướng.
Sợ mình là nguyên nhân. Chán học kéo dài thường có nhiều lý do đan vào nhau. Đi gặp chuyên gia không phải để tìm người có lỗi, mà để biết cả nhà nên làm gì tiếp. Cha mẹ tìm giúp đỡ là đang làm đúng việc.
Ở nhà trong thời gian chờ và trong lúc con được hỗ trợ
Trong thời gian chờ lịch gặp và cả khi con đã được hỗ trợ, nhà là nơi con cần thấy an toàn nhất. Giảm bớt áp lực học: tạm không hỏi điểm, không nhắc học thêm, không so với ai. Giữ những nhịp sinh hoạt đơn giản: ăn cùng nhau, đi ngủ đúng giờ, ra ngoài một chút mỗi ngày.
Những việc nhỏ cùng nhau, không cần nói chuyện nhiều, có ích hơn những cuộc nói chuyện dài: đi ăn cháo tối thứ Sáu, sửa cái xe đạp, đi bộ quanh hồ. Bố V sau buổi tối ở hàng cháo đã giữ lịch đó mỗi tuần, chẳng hỏi gì về học, chỉ ngồi cạnh. Có tuần V kể được vài câu về lớp, có tuần không. Cả hai đều ổn.
Cha mẹ cũng cần được nghỉ. Kèm một đứa trẻ đang khó khăn rất mệt. Chia việc giữa bố, mẹ, ông bà, và nếu cần, cha mẹ cũng có thể hỏi chuyên gia cho chính mình. Một người lớn bình tĩnh bên cạnh là điều con cần nhất lúc này.
Buổi gặp đầu tiên thường diễn ra thế nào
Nhiều gia đình ngại đi vì không biết bên trong phòng tư vấn có gì. Thường buổi đầu chuyên gia nói chuyện với cha mẹ một lúc để nghe quá trình, rồi nói chuyện riêng với con, có khi bằng trò chơi, vẽ tranh, hay chỉ trò chuyện nhẹ nhàng về sở thích. Với trẻ lớp 8 như V, phần lớn thời gian là con được nghe và được hỏi, không có bài kiểm tra nào để đỗ hay trượt.
Cha mẹ nên mang theo phần ghi chép đã chuẩn bị: các mốc thời gian, giấc ngủ, ăn uống, những câu con nói, nhận xét của giáo viên. Đừng kể chuyện của con trước mặt con như kể một ca bệnh; nếu có điều nhạy cảm, xin nói riêng với chuyên gia.
Sau buổi gặp, đừng hỏi dồn "Cô hỏi gì? Con nói gì?" Để con tự kể nếu muốn. Một câu là đủ: "Bố cảm ơn con đã đi cùng bố hôm nay." Chuyên gia sẽ cho gia đình biết bước tiếp theo, có thể là vài buổi gặp nữa, có thể là phối hợp với nhà trường, có thể chỉ là theo dõi thêm.
Theo dõi sau vài tuần đến vài tháng
Sau khi con được hỗ trợ, tiến triển thường không thẳng. Có tuần con vui hơn, có tuần lại như cũ. Những dấu hiệu đáng ghi nhận: con ngủ ổn hơn, ăn được hơn, quay lại một việc từng thích, chịu gặp bạn, đi học đều hơn. Việc học thường hồi phục sau cùng, và không nên lấy điểm số làm thước đo trong giai đoạn này.
Giữ liên lạc với giáo viên chủ nhiệm theo nhịp vừa phải, ví dụ mỗi tháng một lần, để biết con ở lớp thế nào và để giáo viên hiểu vì sao con có lúc chậm bài. Không cần kể chi tiết những gì con nói với chuyên gia; chỉ báo những gì giúp giáo viên đồng hành.
Nếu tình trạng xấu đi, như con thu mình hơn, nói đến chuyện làm hại bản thân, bỏ học hẳn, liên hệ lại ngay với chuyên gia đang theo con hoặc bác sĩ, và tìm hỗ trợ khẩn cấp khi cần. Không có lần hỏi nào là quá sớm khi đó là an toàn của con.
Câu hỏi thường gặp
Chán học bao lâu thì nên đưa con đi gặp chuyên gia?
Không có con số cố định, nhưng nếu chán học kéo dài trên hai tuần liên tục kèm buồn bã, thay đổi giấc ngủ, ăn uống hoặc bỏ những việc từng thích, nên nói với giáo viên và gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Nên đưa con đi gặp ai trước?
Có thể bắt đầu bằng bác sĩ nhi để loại trừ vấn đề sức khoẻ và được giới thiệu tiếp, hoặc phòng tư vấn tâm lý của nhà trường nếu có. Khi chọn chuyên gia tâm lý, nên hỏi người đó có chuyên môn với trẻ em và vị thành niên không.
Con không chịu đi gặp chuyên gia thì làm sao?
Nói rõ lý do, cho con chọn một số điều như ngày giờ, người đi cùng. Nếu con vẫn từ chối, cha mẹ có thể gặp chuyên gia trước một mình để được hướng dẫn cách tiếp cận con.
Có nên nói với giáo viên chuyện con đi gặp chuyên gia không?
Nên báo giáo viên chủ nhiệm ở mức cần thiết để giáo viên hiểu và đồng hành, không cần kể chi tiết những gì con nói với chuyên gia. Giáo viên cũng có thể cho biết những điều cha mẹ không thấy ở nhà.
Trong lúc chờ gặp chuyên gia cha mẹ nên làm gì ở nhà?
Giảm áp lực học, tạm không hỏi điểm, giữ nhịp ăn ngủ đều, làm những việc nhỏ cùng con mà không cần nói nhiều. Ghi lại những gì quan sát được để kể với chuyên gia.
Khi nào là tình huống khẩn cấp?
Khi con nói hoặc có dấu hiệu muốn làm hại bản thân. Ở bên con, không để con một mình, đưa con tới cơ sở y tế hoặc gọi 115 nếu nguy hiểm trước mắt. Có thể gọi Tổng đài 111 để được tư vấn về bảo vệ trẻ em.