Gia sư hợp với con tiểu học là người để con làm phần lớn bài trong buổi, hỏi gợi khi con vướng thay vì giảng liền một mạch, và sau vài buổi nói được rõ con đang vướng ở đâu, đã gỡ được gì. Cha mẹ nhận ra điều này bằng cách ngồi gần buổi đầu, nhìn xem ai cầm bút nhiều hơn, và hỏi con mấy câu ngắn sau buổi học. Bằng cấp, thành tích hay lời giới thiệu chỉ là bước lọc ban đầu; thứ quyết định là hai người ngồi với nhau thế nào trong một tiếng rưỡi.
Tình huống giả định: anh B có con gái lớp 3, sau học kỳ đầu con hay sai bài toán có lời văn và rất ngại viết đoạn văn ngắn. Hai vợ chồng đi làm về muộn, không kèm được đều đặn nên muốn tìm một người kèm tại nhà hai buổi mỗi tuần. Bài này không bàn chuyện tìm người qua kênh nào. Bài đi vào việc sau khi đã có người tới nhà: nhìn gì, hỏi gì, nói gì với người kèm và với con.
Trước khi người kèm tới: viết ra con cần gì
Một tờ giấy nhỏ viết trước buổi đầu giúp cả nhà và người kèm đỡ đoán mò. Viết ba dòng. Dòng một: con đang vướng gì, kèm ví dụ từ vở, như "đọc đề toán có lời văn xong không biết phép tính nào", "viết đoạn văn được hai câu thì dừng". Dòng hai: con làm tốt gì, như "tính nhẩm nhanh", "thích kể chuyện bằng miệng". Dòng ba: điều gia đình mong sau hai tháng, nói bằng việc con làm được, không bằng điểm.
Chuẩn bị thêm vở bài tập và hai ba bài kiểm tra gần nhất để người kèm xem. Nhiều cha mẹ giấu bài điểm thấp vì ngại, nhưng đó lại là tài liệu quý nhất. Một người kèm có kinh nghiệm nhìn chỗ sai trong vở là biết con hụt ở bước nào. Ghi thêm giờ giấc thật của con: mấy giờ con đi học về, tối nào con mệt nhất, lúc nào con hay đòi xem ti vi. Buổi kèm đặt vào tối con đã kiệt sức thì người giỏi mấy cũng khó dạy, còn đặt sau bữa ăn nhẹ và một khoảng chơi ngắn thì con ngồi vào bàn dễ hơn hẳn.
Nói trước với con. Con lớp 3 hay lo khi có người lạ tới dạy, sợ bị hỏi mà không biết. Mẹ nói đại ý: "Thứ Ba này có cô tới học cùng con phần toán đọc đề. Cô tới để giúp con chỗ con thấy khó, không phải để kiểm tra con đâu." Hỏi thêm: "Con muốn cô giúp con chỗ nào trước?" và ghi câu trả lời của con vào tờ giấy kia.
Buổi gặp đầu: những câu nên hỏi người kèm
Hỏi về cách bắt đầu. "Buổi đầu em định làm gì với cháu?" Người kèm chu đáo thường trả lời rằng họ sẽ cho con làm thử vài bài để xem con vướng ở đâu, chứ không vào giảng bài mới ngay.
Hỏi khi con không làm được. "Lúc cháu bí một bài, em thường làm thế nào?" Câu trả lời cha mẹ mong nghe là hỏi gợi từng bước, cho con thử lại, chứ không làm mẫu rồi bảo con chép theo.
Hỏi về bài về nhà. "Em có giao thêm bài không, giao bao nhiêu?" Với trẻ tiểu học, bài thêm nên ít, gắn với chỗ đang luyện, làm trong mười lăm hai mươi phút. Giao cả trang bài là lấy hết giờ tự làm bài trên lớp của con.
Hỏi về cách báo lại. "Sau mỗi tuần em nhắn cho anh chị vài dòng cháu tiến tới đâu được không?" Ba bốn dòng nhắn cuối tuần, nói cụ thể con đã làm được gì và còn vướng gì, quý hơn nhiều lời khen chung chung.
Nói rõ điều nhà mình không muốn. Anh B nên nói thẳng mà nhẹ: "Nhà anh mong em không làm bài trên lớp hộ cháu, cháu sai thì cứ để cháu sai rồi chữa." Nói từ đầu thì người kèm đỡ khó xử về sau.
Chỗ ngồi và giờ học. Chọn góc học sáng, gần chỗ người lớn sinh hoạt, cửa phòng mở. Khi có người kèm tới, trong nhà luôn có một người lớn khác ở nhà. Đây là nếp an toàn bình thường cho mọi buổi học riêng, nói ra từ đầu không làm ai phật lòng.
Ngồi gần buổi học đầu: nhìn xem ai đang làm bài
Buổi đầu, bạn ngồi đọc sách hoặc làm việc nhẹ ở gần, không ngồi sát bàn. Để ý vài điều trong bảng dưới. Không cần chấm người kèm, chỉ cần thấy buổi học nghiêng về phía nào.
| Điều nhìn thấy | Thường có nghĩa là |
|---|---|
| Con cầm bút phần lớn thời gian, người kèm nói ít, hỏi nhiều | Con đang tự nghĩ; buổi học có ích dù trông chậm |
| Người kèm giảng một mạch mười lăm phút, con gật đầu | Con có thể đang nghe mà không hiểu; xem con làm bài ngay sau đó thế nào |
| Người kèm cầm bút viết lời giải vào vở con | Vở sẽ đẹp nhưng con chưa tự làm được; nên nói lại từ sớm |
| Con sai, người kèm hỏi "con thử đọc lại đề xem" | Đang tập con tự phát hiện chỗ sai, rất đáng giữ |
| Con im lặng, ngồi tẩy vở nhiều lần, người kèm không hỏi gì | Con đang ngại hoặc sợ sai; người kèm cần thêm thời gian làm quen |
| Cuối buổi người kèm nói được một hai chỗ cụ thể con vướng | Người kèm đã quan sát con chứ không chỉ chạy bài |
Một buổi chưa nói hết được gì, nhất là khi con còn ngại người lạ. Nhưng nếu tới buổi thứ ba, thứ tư mà người kèm vẫn là người cầm bút nhiều nhất, đó là lúc nên nói chuyện với họ về cách dạy, trước khi tính tới chuyện đổi người.
Sau buổi học: hỏi con mấy câu ngắn
Hỏi lúc con đang ăn nhẹ hoặc đang chơi, không hỏi ngay khi người kèm vừa ra cửa. Giọng tò mò, không như tra hỏi. Một vài câu mẫu:
- "Hôm nay con với cô làm bài gì? Kể mẹ nghe một bài con thấy hay." Con kể được nội dung là con có tham gia, không chỉ ngồi nghe.
- "Lúc con làm sai, cô nói gì với con?" Câu này cho bạn biết người kèm phản ứng thế nào khi con sai, thứ khó thấy nếu bạn không ngồi đó.
- "Có chỗ nào con hỏi mà vẫn chưa hiểu không?" Trẻ hay ngại nói với người kèm, nhưng nói với mẹ thì dễ hơn.
- "Con thích học với cô hay thấy mệt?" Mệt sau buổi học là bình thường; sợ, né tránh, không muốn cô tới là điều cần hỏi kỹ.
- Với con lớn hơn một chút: "Con giảng lại cho bố bài cô dạy hôm nay xem nào."
Nếu con kể chuyện gì khiến bạn thấy không ổn, như người kèm nặng lời, bắt con giữ bí mật điều gì, hay đụng chạm khiến con khó chịu, hãy tin con trước, cảm ơn con đã kể, và dừng buổi học tiếp theo cho tới khi tìm hiểu rõ. Chuyện nghiêm trọng thì báo công an hoặc gọi Tổng đài 111 để được hướng dẫn.
Hay làm và thử làm khi con học với người kèm
Nhiều cha mẹ tận tâm vô tình làm buổi học kém đi. Bảng dưới là những việc hay gặp và cách đổi lại.
| Hay làm | Thử làm |
|---|---|
| Ngồi sát bàn suốt buổi, chen vào nhắc con | Ngồi gần buổi đầu, sau đó để hai người tự làm, chỉ ghé xem năm phút cuối |
| Hỏi người kèm "cháu có giỏi lên không" | Hỏi "tuần này cháu làm được gì mà tuần trước chưa làm được" |
| Nhờ người kèm làm luôn bài tập trên lớp cho xong | Giữ bài trên lớp cho con tự làm, người kèm chỉ xem lại chỗ con sai |
| Thêm buổi khi thấy chưa tiến bộ | Hỏi cách học trong buổi trước, thêm buổi sau |
| Khoe với họ hàng con đang học gia sư | Để chuyện học là chuyện riêng của con, con đỡ thấy mình "có vấn đề" |
Điều không cần làm: mua thêm sách bài tập cho người kèm dạy, khi vở trên lớp của con còn chưa làm hết. Phần lớn chỗ hụt ở tiểu học gỡ được ngay trong vở bài tập có sẵn, miễn là con tự làm và được hỏi lại đúng chỗ.
Sau sáu tuần: tiếp tục, nói lại hay đổi người
Sáu tuần là đủ để thấy hướng đi. Mở lại tờ giấy ba dòng hôm trước, đối chiếu với vở hiện tại. Con gái anh B ban đầu đọc đề toán có lời văn xong không biết làm phép gì; giờ con có gạch chân câu hỏi, nói được "đề hỏi còn lại bao nhiêu nên con làm phép trừ" chưa? Đoạn văn ngắn đã dài thêm vài câu chưa? Tin nhắn hằng tuần của người kèm có khớp với những gì bạn thấy trong vở không?
Nếu có tiến triển, nói với người kèm điều cụ thể bạn thấy, và cùng đặt mục tiêu sáu tuần tiếp theo, hoặc bàn giảm buổi. Nếu chưa, nói chuyện trước khi đổi: "Anh thấy cháu vẫn hay bí lúc đọc đề, em thấy cháu vướng ở đâu, mình thử đổi cách nào không?" Nhiều khi chỉ cần người kèm đổi cách, ví dụ cho con vẽ sơ đồ trước khi tính, là buổi học khác hẳn.
Đổi người khi đã nói mà cách dạy không đổi, khi con sợ buổi học kéo dài, hoặc khi người kèm hay huỷ buổi, không báo lại gì. Báo đổi lịch sự, cảm ơn họ, không cần kể lỗi. Với con, nói ngắn và không đổ lỗi cho ai: "Cô bận lịch khác rồi, bố mẹ sẽ tìm người mới học cùng con phần đọc đề nhé." Trẻ tiểu học dễ nghĩ mình làm cô không vui nên cô mới thôi dạy, nên câu nói này cần rõ là không phải lỗi của con. Trước khi người mới tới, đưa cho họ tờ giấy ba dòng cùng ghi chép sáu tuần vừa qua: con đã gỡ được gì, còn vướng chỗ nào, cách nào con hợp, cách nào con ngại. Nhờ vậy người mới không phải bắt đầu lại từ đầu, và con không phải làm lại một loạt bài thử khiến con thấy như bị kiểm tra lần nữa. Nếu sau hai người kèm con vẫn vướng nguyên chỗ cũ, hãy hỏi cô chủ nhiệm, và nếu con khó khăn kéo dài với việc đọc hoặc tập trung, đưa con gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia đánh giá để biết rõ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Gia sư là sinh viên hay giáo viên thì hợp với con tiểu học hơn?
Không có câu trả lời chung. Điều quyết định là người đó có để con tự làm, hỏi gợi khi con vướng và báo lại rõ ràng không. Hãy xem buổi đầu và hỏi con sau vài buổi, thay vì chọn theo danh xưng.
Có nên ngồi trong phòng suốt buổi học gia sư?
Ngồi gần trong buổi đầu là hợp lý để quan sát. Sau đó chỉ cần ghé xem năm phút cuối và luôn có người lớn ở nhà, cửa phòng để mở. Ngồi sát suốt buổi khiến con căng thẳng và người kèm khó dạy theo cách của mình.
Bao lâu thì nên đánh giá lại việc học với gia sư?
Sáu tuần là mốc hợp lý để nhìn lại. So vở hiện tại với tờ ghi chỗ con vướng ban đầu và tin nhắn hằng tuần của người kèm. Nếu có tiến triển cụ thể thì đặt mục tiêu mới, nếu chưa thì nói chuyện về cách dạy trước khi đổi người.
Con không thích gia sư thì làm sao?
Hỏi con cụ thể điều gì khiến con không thích: cô nói nhanh, giao nhiều bài, hay con thấy ngại. Nếu là chuyện cách dạy, nói lại với người kèm một lần. Nếu con sợ hoặc kể chuyện khiến bạn lo, dừng buổi học và tìm hiểu rõ trước.
Gia sư có nên làm bài tập trên lớp cùng con không?
Có thể xem lại bài con đã tự làm và chỉ ra chỗ sai để con chữa. Không nên làm hộ hay ngồi đọc từng bước cho con chép, vì như vậy vở đẹp nhưng cô trên lớp không biết con đang vướng ở đâu.
Có cần báo cô chủ nhiệm khi con học gia sư không?
Không bắt buộc, nhưng nói với cô một câu về chỗ con đang được kèm thêm giúp hai bên cùng để ý. Cô có thể cho biết trên lớp con đã tiến tới đâu, và đó là thước đo khách quan hơn vở học với người kèm.