Khi con đòi đi học thêm vì các bạn đều học, đừng vội đồng ý cũng đừng vội gạt đi. Câu "bạn con ai cũng học" thường chứa một trong bốn lý do khác nhau: con sợ hụt bài thật, con sợ lạc khỏi nhóm bạn, con muốn có giờ ở cùng bạn ngoài trường, hoặc con lo vì nghe người lớn bàn chuyện thi cử. Nghe ra lý do nào là chính rồi mới chọn cách đáp, vì mỗi lý do cần một lời giải khác. Có khi đúng là nên cho con đi; có khi thứ con cần không phải là một lớp học.
Tình huống giả định: bé G lớp 8, bữa sáng thứ Bảy, vừa gắp miếng bánh vừa nói: "Bố ơi, cả nhóm con học thêm toán ở lớp cô X rồi, con cũng muốn đi." Bố hơi bất ngờ, vì toán của con trên lớp vẫn ổn, học kỳ trước không có lời phê nào đáng lo. Bố định đáp "Con học ổn rồi, đi làm gì" thì dừng lại. Bài này đi theo cuộc nói chuyện đó.
Bốn lý do ẩn sau câu "bạn con ai cũng học"
Lý do thứ nhất: con sợ hụt bài thật. Bạn bè học trước, lên lớp giơ tay trả lời nhanh, con thấy mình chậm hơn dù vở vẫn đúng. Con không nói "con thấy mình kém", con nói "ai cũng học". Với trẻ tuổi này, so mình với bạn là chuyện rất tự nhiên, và cảm giác hụt có khi không khớp với vở nhưng vẫn là cảm giác thật.
Lý do thứ hai: con sợ lạc khỏi nhóm. Cả nhóm bạn thân đi cùng một lớp, ra về cùng nhau, có chuyện chung để kể. Con không đi thì những câu chuyện đó con không có phần. Ở tuổi mười ba, mười bốn, chỗ đứng trong nhóm bạn quan trọng không kém điểm số, và cha mẹ cần coi nhu cầu này là nghiêm túc.
Lý do thứ ba: con muốn có thời gian ở cùng bạn ngoài giờ học chính. Lớp học thêm là chỗ duy nhất cha mẹ cho con đi buổi tối. Lý do thứ tư: con nghe người lớn bàn chuyện thi vào lớp 10, nghe cô dặn, nghe họ hàng hỏi, và con lo theo. Thường không phải một lý do mà vài lý do đan nhau, nhưng có một lý do nặng nhất, và đó là cái cần tìm ra.
Một cách nhận ra lý do nặng nhất là nghe xem con nói về lớp học đó bằng chữ gì. Con nói về cô dạy, về dạng bài, về chỗ mình chưa làm được, là con đang nghĩ về chuyện học. Con nói về giờ tan, về quán nước gần lớp, về việc các bạn hay đi cùng nhau, là con đang nghĩ về nhóm bạn. Con nhắc tới thi lớp 10, tới lời người lớn bảo "năm sau là muộn", là con đang mang nỗi lo của người khác. Không lý do nào đáng chê; chỉ là mỗi lý do cần được đáp đúng chỗ.
Cuộc nói chuyện đầu: hỏi gì, nói gì
Đừng trả lời ngay. Bố nói: "Bố nghe rồi. Cho bố nghĩ một chút, tối nay hai bố con nói kỹ hơn được không?" Câu này cho con biết đề nghị được coi trọng, và cho bố thời gian để không đáp theo phản xạ.
Hỏi điều con mong được. Tối, khi con thong thả: "Nếu đi học lớp đó, con mong được gì nhất?" Nghe kỹ từ đầu tiên con dùng. "Hiểu bài hơn" khác "được đi với các bạn", khác "đỡ lo thi".
Hỏi về cảm giác trên lớp. "Ở lớp, có lúc nào con thấy mình chậm hơn các bạn không? Lúc nào vậy?" Nếu con kể ra cụ thể, như "lúc cô gọi lên bảng làm bài hình, các bạn làm nhanh lắm", là con đang lo hụt một mảng thật.
Hỏi về nhóm bạn mà không phán xét. "Nhóm con đi học xong thường làm gì? Con có thấy thiếu khi không đi cùng không?" Con có thể ngập ngừng; đây là câu khó nói với bố mẹ. Đừng trêu, đừng bảo "đi học chứ có phải đi chơi đâu".
Nói thật nỗi lo của bố mẹ. "Bố lo nhất là con mất giờ tự làm bài và về khuya. Mình tìm cách nào để con vẫn đi được mà không mất mấy cái đó?" Nói nỗi lo của mình ra thay vì ra lệnh giúp con thấy đây là việc cùng giải.
Khi con giận vì chưa được đồng ý ngay. Con có thể bỏ lên phòng, nói "Bố chẳng bao giờ hiểu con." Không cần đuổi theo giảng giải. Sáng hôm sau, bình thường lại: "Hôm qua bố hỏi nhiều quá. Bố vẫn đang tính cho con thật mà."
Lý do chính là gì thì đáp thế nào
Sau một hai buổi nói chuyện, thường đã thấy lý do nào nặng nhất. Bảng dưới gợi cách đáp với từng lý do. Đây không phải luật, mỗi nhà cân theo lịch và hoàn cảnh của mình.
| Nếu lý do chính là | Có thể làm |
|---|---|
| Con lo hụt một mảng cụ thể, vở cũng cho thấy chỗ đó hay sai | Cho con đi, với mục tiêu rõ và ngày xem lại sau sáu tới tám tuần |
| Con thấy mình chậm hơn bạn nhưng vở không có chỗ hụt | Cho con tự luyện phần đó ở nhà vài tuần, hỏi cô dạy môn đó nhận xét về con |
| Con sợ lạc nhóm bạn | Tìm cách khác để con có giờ với bạn: cuối tuần đi chơi, mời bạn tới nhà, một hoạt động chung |
| Con muốn có thời gian ra ngoài buổi tối | Nói rõ điều này với con, cân xem có hoạt động nào khác hợp hơn, như thể thao, câu lạc bộ |
| Con lo thi vì nghe người lớn bàn | Nói với con về kỳ thi bằng thông tin thật từ nhà trường, bớt bàn chuyện thi trước mặt con |
Trường hợp nhà bé G, sau hai tối nói chuyện, bố nhận ra con lo cả hai: phần hình học con thấy chậm hơn bạn, và con sợ cả nhóm có chuyện chung mà mình đứng ngoài. Bố mẹ cho con đi học thử một tháng, chỉ một buổi mỗi tuần thay vì hai như các bạn, và hẹn cuối tháng ngồi lại.
Khi đồng ý: những thỏa thuận nên nói trước
Nếu quyết cho con đi, vài thỏa thuận nói rõ từ đầu giúp tránh tranh cãi về sau. Viết ra một tờ giấy nhỏ, để con cùng ký tên cũng được, trẻ lớp 8 thường thích việc đó hơn cha mẹ nghĩ. Tờ giấy dán ở góc học của con, để khi có tranh cãi thì cả nhà nhìn vào điều đã thống nhất chứ không nhìn vào trí nhớ của ai.
- Thời gian thử: một tháng hoặc sáu tuần, sau đó ngồi lại xem tiếp hay thôi, không mặc định học mãi.
- Giờ về nhà và cách đi lại: ai đón, đi cùng bạn nào, về muộn quá giờ thì nhắn bố mẹ.
- Bài trên lớp vẫn là của con: ít nhất ba buổi tối mỗi tuần tự làm bài, không mang bài trên lớp sang lớp thêm nhờ chữa hộ.
- Cách cả nhà biết con học được gì: mỗi tuần con kể một bài, cuối tuần giảng lại cho bố mẹ một bài.
- Khi con muốn thôi: con được nói ra, cả nhà cùng xem lý do, không coi đó là bỏ cuộc.
Bố nói thêm một câu để con yên tâm: "Đi thử mà thấy không hợp thì thôi, bố mẹ không trách con đâu." Trẻ biết mình được phép đổi ý thường đi học thoải mái hơn, và nói thật hơn khi thấy không ổn.
Hay làm và thử làm
Một vài phản ứng phổ biến của cha mẹ khi con đòi theo bạn, và cách đổi lại.
| Hay làm | Thử làm |
|---|---|
| Gạt đi ngay: "Học theo bạn làm gì" | Hẹn nói chuyện kỹ hơn vào buổi tối, nghe hết lý do |
| Đồng ý ngay để con vui, đăng ký luôn cả khoá dài | Đồng ý thử một tháng, một buổi mỗi tuần, rồi xem lại |
| Nói "con nhà người ta học thêm mà điểm cũng thế thôi" | Không bàn chuyện con nhà khác, chỉ bàn chuyện của con |
| Lấy chuyện học thêm ra mặc cả điểm: "điểm thấp là nghỉ" | Đặt mục tiêu bằng việc con làm được, không bằng điểm |
| Hỏi phụ huynh khác lớp đó dạy có tốt không rồi quyết | Cho con học thử, nhìn vở trên lớp của chính con sau vài tuần |
Cái không cần làm: tìm một lớp khác "tốt hơn" lớp của nhóm bạn. Nếu lý do chính là con muốn ở cùng bạn, một lớp tốt hơn ở chỗ khác sẽ không giải quyết được gì, và con sẽ đi trong ấm ức.
Sau một tháng: ngồi lại cùng con
Tới ngày hẹn, ngồi lại cùng con ở chính bàn ăn hôm trước, không khí thong thả. Hỏi con trước: "Một tháng rồi, con thấy thế nào? Có đúng như con mong không?" Rồi cùng nhìn vở trên lớp: phần con thấy chậm, như hình học của bé G, có đỡ hơn không. Con có còn đủ giờ làm bài và ngủ không. Con kể được bài nào đã học ở lớp thêm.
Nếu mọi thứ ổn, cứ tiếp tục và hẹn ngày xem lại tiếp theo. Nếu con nhận ra mình đi chủ yếu vì bạn, và giờ đã có cách khác để gặp bạn, con có thể tự đề nghị thôi; khi đó khen con đã tự nhìn ra. Nếu con mệt hơn, bài trên lớp bỏ dở nhiều hơn, bàn lại lịch, có khi giảm hoặc dừng.
Nếu trong cuộc nói chuyện con có vẻ lo lắng nặng nề chuyện học và thi, mất ngủ, hay nói những câu như học cũng chẳng để làm gì, hãy trao đổi với cô chủ nhiệm. Khi những biểu hiện đó kéo dài, đưa con gặp chuyên gia tâm lý; áp lực ở tuổi này có khi lớn hơn những gì con nói ra.
Dù kết quả là tiếp tục hay dừng, cuộc nói chuyện này đã dạy con một điều đáng giá hơn một khoá học: khi muốn điều gì, con được nói ra lý do, được nghe, được thử, và được cùng xem lại. Lần sau con muốn đổi lớp, bỏ một môn năng khiếu hay đăng ký một câu lạc bộ, con sẽ biết cách mở lời, và cha mẹ cũng đã có sẵn một cách để cùng con quyết mà không thành cuộc giằng co.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho con học thêm chỉ vì các bạn đều học?
Lý do "các bạn đều học" chưa đủ để quyết, nhưng đáng để nghe kỹ. Hỏi con mong được gì: hiểu bài hơn, ở cùng bạn, hay đỡ lo thi. Mỗi lý do có cách đáp riêng, và có khi điều con cần không phải là thêm một lớp.
Con giận vì bố mẹ chưa đồng ý ngay thì làm sao?
Để con bình tĩnh lại, không cần giảng giải lúc đó. Hôm sau nói lại rằng bố mẹ đang tính cho con thật, và hẹn một buổi nói chuyện kỹ. Con thấy đề nghị của mình được coi trọng thì thường dịu lại.
Cho con học thử bao lâu thì biết có nên tiếp tục?
Một tháng tới sáu tuần là đủ để thấy. Ngồi lại cùng con, hỏi cảm nhận của con trước, rồi cùng nhìn vở trên lớp, giờ ngủ và giờ tự làm bài. Quyết tiếp, giảm hay dừng dựa trên những điều đó.
Con muốn học thêm để đi cùng bạn có phải là sai không?
Không sai, đó là nhu cầu rất thật ở tuổi này. Chỉ cần nói rõ với nhau rằng đó là lý do, rồi cân xem lớp học có phải cách hợp nhất để con có thời gian với bạn không, hay có hoạt động khác tốt hơn.
Con lo thi lớp 10 từ lớp 8 thì cha mẹ nói gì?
Hỏi con nghe chuyện thi từ đâu và lo điều gì cụ thể. Nói với con những thông tin thật từ nhà trường thay vì lời đồn, và bớt bàn chuyện thi cử trước mặt con. Nếu con lo tới mất ngủ kéo dài, nói với cô chủ nhiệm.
Có nên hỏi phụ huynh khác về lớp học thêm đó?
Có thể hỏi về lịch, cách đi lại, giờ tan. Còn lớp có hợp với con hay không thì vở trên lớp và lời kể của chính con sau vài tuần mới nói được, vì mỗi đứa trẻ học theo một kiểu.