Phát hiện con chép bài tập của bạn, việc đầu tiên không phải là trách mà là hỏi vì sao: con không biết làm, con sợ nộp bài sai, con thiếu thời gian, hay cả nhóm bạn đều làm vậy. Sau đó giúp đúng chỗ: chỉ con cách hỏi khi không biết, cho con thấy một bài làm sai mà thật có giá trị hơn bài đúng chép lại, và sắp lại lịch nếu con quá tải.
Ví dụ: chị P đưa con gái lớp 8 về quê ở với ông bà một tuần nghỉ giữa kỳ. Buổi chiều trên hiên nhà, bà thấy cháu nhận ảnh chụp trang bài tập từ bạn rồi chép vào vở, chép rất nhanh. Bà gọi điện cho chị P, giọng lo lắng. Phần dưới đi qua những lý do khiến trẻ chép bài, cách nói chuyện, cách ông bà và bố mẹ cùng giữ một giọng, chuyện chép đáp án cuối sách, và cách nhìn lại sau vài tuần.
Chép bài ở tuổi nào, theo kiểu nào
Ở tiểu học, chép bài thường diễn ra đầu giờ: con quên làm bài, đến lớp mượn vở bạn chép vội trước khi cô vào. Hoặc chép đáp án cuối sách khi cha mẹ không để ý. Lên THCS, chuyện này chuyển sang điện thoại: một bạn làm xong chụp ảnh gửi vào nhóm, cả nhóm chép. Với nhiều đứa trẻ, việc đó bình thường tới mức con không thấy là có vấn đề, giống như hỏi bạn giờ vào lớp.
Dấu hiệu trong vở khá dễ thấy: đáp số đúng mà không có bước làm, các bước làm giống hệt nhau giữa nhiều bài nhưng có một chỗ nhầm kỳ lạ mà con không giải thích được, bài làm rất nhanh với môn con vốn thấy khó. Hỏi con giảng lại một bài, con ngập ngừng hoặc nói "Con quên rồi" ngay với bài vừa làm tối qua.
Không nên coi đây là chuyện tính cách. Con chép không có nghĩa là con gian dối bản chất. Phần lớn là một cách đối phó: con có việc phải nộp, con không tự làm được hoặc không đủ thời gian, và có sẵn một con đường ngắn ngay trước mắt.
Bốn lý do hay gặp, mỗi lý do một cách giúp
Con không biết làm. Đây là lý do phổ biến nhất. Con chép vì mở bài ra không hiểu, và nộp trống thì sợ bị cô nhắc. Cách giúp là chỉ con cách hỏi khi không biết: hỏi bạn cách làm thay vì xin đáp án, đánh dấu câu không làm được, hỏi cô đầu giờ. Ở nhà, gợi ý bằng câu hỏi thay vì giải hộ.
Con sợ nộp bài sai. Có những đứa trẻ biết làm một nửa nhưng chép vì sợ phần sai bị chê, nhất là khi ở nhà hay bị nói nặng mỗi lần sai. Cách giúp là nói rõ và nhắc lại nhiều lần rằng bài sai mà con tự làm có giá trị hơn bài đúng chép lại.
Con thiếu thời gian. Học thêm, học năng khiếu, đi lại xa, tới chín giờ tối mới mở vở. Chép là cách con cắt bớt việc. Cách giúp là nhìn lại cả tuần của con, không phải mắng chuyện chép.
Cả nhóm bạn đều làm vậy. Ở tuổi THCS, không chép có khi khiến con thấy lạc nhóm. Cách giúp là cho con một câu để từ chối nhẹ nhàng, và để con tự tìm cách đứng ngoài mà không mất bạn.
Nói chuyện với con khi đã biết
Trong ví dụ của chị P, người thấy là bà, người nói chuyện nên là mẹ. Ông bà chỉ cần kể lại cho bố mẹ, không cần xử lý tại chỗ.
- Chọn lúc riêng, không trước mặt anh chị em hay họ hàng. Một buổi đi dạo ngoài đồng chiều, hoặc ngồi trên hiên khi mọi người đã đi nghỉ.
- Nói sự việc, không gắn mác: "Bà kể là chiều nay con chép bài toán từ ảnh bạn gửi. Mẹ muốn nghe con kể." Tránh câu "con gian lận" hay "con nói dối".
- Hỏi lý do và chờ: "Bài đó con không làm được, hay con chưa có thời gian làm?" Để con trả lời đủ, không cắt ngang.
- Nói rõ điều mẹ lo, ngắn gọn: "Mẹ không lo chuyện điểm bài tập. Mẹ lo là đến bài kiểm tra con sẽ không có ảnh bạn gửi, và cô không biết con đang không hiểu phần đó."
- Cùng con chọn một việc cụ thể cho bài đó: làm lại phần con làm được, đánh dấu phần chưa được để hỏi cô.
- Kết thúc bằng một câu mở đường: "Lần sau con không làm được, con nộp phần con làm được, mẹ sẽ không trách chỗ sai."
Nếu con chối hoặc cãi, đừng tranh luận dài. Nói "Mẹ không cần con nhận ngay. Mẹ muốn con biết là nếu con kẹt, nói ra thì có người giúp." rồi để đó. Phần lớn trẻ sẽ tự kể lại sau một hai ngày khi thấy không có trận mắng nào đang chờ.
Hay làm và thử làm
Phản ứng mạnh khi nghe con chép bài là rất dễ hiểu, vì cha mẹ lo cho nhân cách của con. Nhưng một vài phản ứng lại đẩy con giấu kỹ hơn.
| Hay làm | Điều xảy ra | Thử làm |
|---|---|---|
| Mắng trước mặt ông bà, họ hàng | Con xấu hổ, lần sau chép kín đáo hơn | Nói riêng, nói sự việc |
| Thu điện thoại vĩnh viễn | Con mượn máy bạn, chuyện vẫn tiếp diễn | Thỏa thuận giờ dùng máy, nói rõ lý do |
| Nhắn trách phụ huynh của bạn gửi bài | Con mất bạn, quan hệ hai nhà căng | Để con tự học cách từ chối |
| Bắt con khai với cô để bị phạt | Con thấy thật thà thì bị phạt | Con tự nói với cô phần con chưa hiểu |
| Từ nay ngồi canh mọi bài | Con làm vì bị canh, không học được tự làm | Xem vở năm phút, hỏi con giảng lại một bài |
Không cần cài ứng dụng đọc tin nhắn của con, không cần cấm con chơi với bạn đã gửi bài. Hai việc đó làm mất lòng tin, mà lòng tin là thứ giúp con nói thật khi gặp khó lần sau.
Chép đáp án cuối sách, và một bài sai đáng giá thế nào
Một biến thể khác là chép đáp án ở cuối sách. Con làm bài toán, ghi luôn đáp số từ trang cuối, rồi viết vài bước cho có. Cách gỡ đơn giản nhất là cha mẹ giữ phần đáp án, hoặc thỏa thuận với con chỉ lật đáp án sau khi đã làm xong cả bài, để tự đối chiếu. Đáp án cuối sách dùng đúng cách là một công cụ học rất tốt: con thấy mình sai ở đâu và tự tìm lý do.
Điều quan trọng hơn là đổi cách nhìn của cả nhà về bài sai. Nhiều đứa trẻ chép vì đã quen nghĩ bài sai là chuyện xấu. Hãy kể cho con nghe một lần bố mẹ làm sai mà học được điều gì. Khi con mang về bài làm sai mà con tự làm, nói "Bài này sai nhưng mẹ thấy con đã nghĩ, cô sẽ biết chỗ để giảng lại cho con." Câu nói đó, lặp lại đủ nhiều lần, làm thay đổi lý do để chép.
Với con nhỏ ở với ông bà, ông bà có thể làm phần này rất tự nhiên. Ông kể chuyện ngày xưa đi học làm sai bài toán chia ruộng, bị thầy gọi lên bảng làm lại, nhớ tới giờ. Câu chuyện thật của người trong nhà thường có sức nặng hơn mọi lời khuyên.
Câu nói mẫu cho con dùng khi bạn gửi bài
Ở tuổi THCS, con cần có sẵn một câu để không phải chọn giữa chép bài và mất bạn. Cùng con nghĩ vài câu con thấy tự nhiên:
- "Cảm ơn nhé, mình muốn thử tự làm trước, kẹt thì mình hỏi cậu cách làm."
- "Cậu chỉ mình bước đầu thôi, đừng gửi cả bài, mình tự làm nốt."
- "Mai đầu giờ cậu giảng mình câu 3 được không, tối nay mình làm mấy câu khác."
- "Mình nộp phần mình làm được thôi, sai thì cô chữa."
- Và câu con nói với bố mẹ khi kẹt: "Mẹ ơi, bài này con không hiểu, bạn gửi bài nhưng con muốn tự làm."
Đừng bắt con dùng nguyên văn. Hỏi "Con thấy nói thế nào thì không ngại với bạn?" và để con sửa theo cách nói của mình. Câu nói của chính con, con mới dùng được thật.
Cũng nên nói thẳng với con rằng hỏi bạn cách làm là việc tốt, khác hẳn với chép. Hai bạn ngồi giảng cho nhau một bài toán là cả hai cùng học, đứa giảng còn hiểu sâu hơn đứa nghe. Điều bố mẹ ngại không phải là con nhờ bạn, mà là con nộp một bài mà chính con không giải thích được. Khi ranh giới đó rõ, con không còn phải chọn giữa bạn bè và sự thật thà.
Sau vài tuần, và khi nào cần nói với cô
Sau khoảng hai đến bốn tuần, nhìn vào vở: các bài có bước làm hơn không, có chỗ sai, chỗ gạch xoá, chỗ bỏ trống đánh dấu không. Một cuốn vở có lỗi thật là tín hiệu tốt. Hỏi con giảng lại một bài vừa làm, con giảng được dù vụng là đi đúng hướng. Con có tự nói với bố mẹ khi gặp bài không làm được không, đó là dấu hiệu quan trọng nhất.
Nếu chép bài lặp lại ở một môn cụ thể, khả năng cao con đang hổng kiến thức ở môn đó. Nhắn cô bộ môn một câu: "Dạ thưa cô, nhà em thấy con còn chưa nắm phần hàm số, có lúc con chép bài bạn vì không làm được. Nhà em đã nói chuyện với con, nhờ cô xem giúp em con đang hổng ở đâu ạ." Câu nhắn này không xin cô bỏ qua, chỉ cho cô thông tin. Nếu ngoài chuyện chép bài con còn né đến trường, buồn bã kéo dài, hoặc bị bạn ép gửi bài, đe doạ, cần nói chuyện ngay với giáo viên chủ nhiệm, và khi cần thì gặp chuyên gia tâm lý hoặc gọi Tổng đài 111.
Câu hỏi thường gặp
Phát hiện con chép bài tập của bạn có nên báo giáo viên không?
Không cần báo để con bị phạt. Nên để con tự nói với cô phần con chưa hiểu, và cha mẹ có thể nhắn cô một câu cho biết con đang hổng phần nào. Mục tiêu là cô có thông tin để giúp con, không phải để xử lý chuyện chép bài.
Con chép đáp án cuối sách thì làm sao?
Giữ phần đáp án hoặc thỏa thuận chỉ xem đáp án sau khi con đã làm xong bài để tự đối chiếu. Dùng đúng cách, đáp án giúp con thấy chỗ sai và tự tìm lý do. Quan trọng là con biết bài sai mà tự làm không bị trách.
Có nên cấm con chơi với bạn đã gửi bài cho chép không?
Không nên, vì gửi bài cho nhau là thói quen của cả nhóm chứ không phải lỗi của riêng một bạn. Cấm chơi làm con mất bạn và giấu chuyện kỹ hơn. Cùng con nghĩ vài câu từ chối nhẹ nhàng để con tự đứng ngoài được.
Vì sao con biết làm mà vẫn chép bài?
Thường là vì con sợ phần làm sai bị chê, hoặc vì quá ít thời gian. Nói rõ với con bài sai mà tự làm có giá trị hơn bài đúng chép lại, và nhìn lại lịch cả tuần xem con có quá tải không.
Ông bà thấy cháu chép bài thì nên làm gì?
Ông bà kể lại cho bố mẹ, không cần mắng cháu tại chỗ. Bố mẹ nói chuyện riêng với con. Ông bà có thể giúp rất nhiều bằng cách kể chuyện ngày xưa mình từng làm sai và học được gì, để cháu bớt sợ bài sai.
Khi nào chuyện chép bài cần nói ngay với nhà trường?
Khi con bị bạn ép gửi bài hoặc ép làm bài hộ, bị đe doạ, hay chuyện chép bài đi kèm né đến trường, buồn bã kéo dài. Lúc đó nói với giáo viên chủ nhiệm và ban giám hiệu, và khi cần thì gọi Tổng đài 111 hoặc gặp chuyên gia tâm lý.