Khi con hỏi bài, cách giúp tốt nhất là gợi ý theo nấc: đầu tiên bảo con đọc lại đề và nói đề hỏi gì, sau đó hỏi con đã thử gì, rồi mới đưa một ví dụ nhỏ hơn hoặc chỉ ra bước đầu tiên. Chỉ dừng ở nấc thấp nhất đủ để con đi tiếp, và không bao giờ nói đáp án cuối. Gợi ý đúng cỡ giúp con tự làm ra, còn giải hộ thì con chép được nhưng mai lên lớp lại kẹt đúng chỗ đó.
Ví dụ xuyên suốt bài: em B lớp 4 làm bài toán có lời văn, gõ bút lên bàn rồi hỏi "Bố ơi bài này làm sao?". Bố B học theo cách khác ngày xưa, lại đang mệt, rất muốn viết luôn phép tính cho xong. Phần dưới là năm nấc gợi ý, câu hỏi mẫu cho từng nấc, cách xử lý khi con hỏi liên tục hoặc nổi cáu, và dấu hiệu sau vài tuần cho thấy con đã bớt chờ người khác giải.
Vì sao "bài này làm sao" hiếm khi là câu hỏi thật
Khi trẻ hỏi "bài này làm sao", rất ít khi con đã đọc kỹ đề và kẹt ở một chỗ cụ thể. Thường là con đọc lướt một lần, thấy chữ nhiều, thấy số lạ, và hỏi luôn vì hỏi nhanh hơn nghĩ. Có đứa còn hỏi trước khi đọc xong câu đầu. Đó không phải vì con lười mà vì nhiều lần trước, hỏi là có người làm giúp, và não trẻ rất giỏi tìm đường ngắn.
Phía cha mẹ cũng có lý do để muốn giải hộ: tối muộn, còn rửa bát, còn em nhỏ, và nhìn con loay hoay thì sốt ruột. Giải hộ một bài mất một phút, gợi ý mất năm phút. Nhưng một phút đó phải trả lại vào ngày con làm bài kiểm tra mà không có bố ngồi cạnh.
Có cả trường hợp ngược lại: con đã cố thật, đã đọc ba lần, đã thử hai cách, và thật sự không biết bắt đầu. Bảo con "tự nghĩ đi" lúc này chỉ làm con thấy bị bỏ rơi. Vì vậy câu hỏi đầu tiên của cha mẹ luôn là để phân biệt hai trường hợp này: con đã thử gì rồi. Câu trả lời của con quyết định bạn bắt đầu từ nấc nào.
Năm nấc gợi ý, từ nhẹ nhất tới rõ nhất
Nấc 1: đọc lại đề bằng giọng của con. Bố nói "Con đọc to đề cho bố nghe, rồi nói lại bằng lời của con xem đề hỏi gì." Khoảng một nửa số lần, trẻ tự thấy cách làm ngay khi đọc thành tiếng vì lần đầu con chỉ lướt.
Nấc 2: hỏi con đã biết gì. Với bài toán "Một cửa hàng có 4 thùng, mỗi thùng 24 chai, đã bán 35 chai, hỏi còn bao nhiêu chai", bố hỏi "Đề cho con biết những gì? Con gạch chân mấy con số đó đi." Con gạch 4, 24 và 35 rồi tự thấy cần tìm tổng số chai trước.
Nấc 3: thu nhỏ bài toán. Nếu con vẫn kẹt, đổi sang số nhỏ: "Giả sử chỉ có 2 thùng, mỗi thùng 3 chai, bán 1 chai, con tính được không?" Con làm 2 × 3 = 6, 6 − 1 = 5, rồi bố hỏi "Giờ thay số thật vào thì sao?". Con ra 4 × 24 = 96, 96 − 35 = 61 chai.
Nấc 4: chỉ bước đầu tiên, không chỉ bước hai. Khi ba nấc trên chưa đủ, bố nói rõ bước một: "Trước tiên mình tìm xem cửa hàng có tất cả bao nhiêu chai." Rồi im, để con làm tiếp từ đó.
Nấc 5: làm một bài tương tự trên giấy nháp. Chỉ dùng khi con hoàn toàn chưa gặp dạng bài này. Bố tự đặt một bài khác số, giải trên giấy nháp của bố, vừa làm vừa nói vì sao. Sau đó cất giấy nháp đi và để con làm bài của con.
Một luật chung cho cả năm nấc. Sau mỗi nấc, dừng lại và chờ. Mười giây im lặng với người lớn thì dài, với trẻ đang nghĩ thì vừa đủ. Nếu con đi tiếp được thì không lên nấc sau.
Câu hỏi mẫu cho từng môn, dùng thay câu giải thích
Câu hỏi tốt là câu con phải nghĩ mới trả lời được, nhưng đủ ngắn để không làm con rối thêm. Một vài câu cha mẹ có thể chép ra để cạnh bàn:
- Toán có lời văn: "Đề hỏi cái gì? Muốn biết cái đó thì mình cần biết cái gì trước?"
- Toán tính toán: "Con thử ước lượng xem kết quả khoảng bao nhiêu, rồi tính xem có gần không."
- Tiếng Việt, đặt câu: "Con thử nói câu đó ra miệng trước, nghe có tự nhiên không rồi hãy viết."
- Đọc hiểu: "Đoạn nào trong bài nói về chuyện này? Con chỉ cho bố dòng đó."
- Tiếng Anh: "Câu này con hiểu được những từ nào? Từ không hiểu đứng ở chỗ nào trong câu?"
- Khoa học hoặc tự nhiên xã hội: "Ở nhà mình có cái gì giống như thế không?"
- Khi con đã làm xong: "Con giảng lại cho bố như giảng cho em con xem."
Câu cuối là câu kiểm tra quý nhất. Trẻ làm đúng mà giảng lại không được thường là đã làm theo mẫu chứ chưa hiểu. Trẻ giảng vụng nhưng đúng ý là đã hiểu thật, kể cả khi phép tính có chỗ nhầm nhỏ.
Khi con hỏi liên tục, hoặc cáu vì không được chỉ
Một số trẻ đã quen được giải hộ sẽ phản ứng khi cha mẹ đổi cách. Con nói "Bố cứ hỏi lại con, bố chỉ luôn đi", hoặc gục mặt xuống bàn. Lúc đó đừng giảng đạo lý về tự lập. Hãy nói thật ngắn: "Bố biết con muốn xong nhanh. Bố sẽ giúp, nhưng giúp bằng cách hỏi, vì mai trên lớp không có bố."
Với trẻ hỏi liên tục, thử luật ba lần thử: trước khi gọi bố, con phải tự làm ba việc, đọc lại đề, xem lại ví dụ trong sách, làm thử trên giấy nháp. Viết ba việc đó lên một tờ giấy dán cạnh bàn. Khi con gọi, câu đầu tiên của bố là "Con đã làm ba việc chưa?". Tuần đầu con sẽ cãi, tuần thứ hai con bắt đầu tự làm trước khi gọi.
Nếu đã gợi tới nấc 5 mà con vẫn không làm được, hoặc gần như bài nào cũng phải lên nấc 5, đó là tín hiệu kiến thức nền chưa vững chứ không phải con không chịu nghĩ. Đừng cố kéo thêm ở nhà. Cho con để trống câu đó, ghi chú nhỏ bên lề là con chưa làm được chỗ nào, và nhắn cô: "Dạ thưa cô, con nhà em làm dạng bài tìm số chai còn lại vẫn chưa nắm, nhà em đã thử hướng dẫn nhưng con còn kẹt bước đầu, cô xem giúp em trên lớp ạ."
Hay làm và thử làm
So sánh dưới đây không nhằm trách ai, chỉ để thấy cùng một ý giúp con có thể đi theo hai hướng rất khác.
| Cha mẹ hay làm | Con học được điều gì | Thử làm thay |
|---|---|---|
| Đọc đề hộ rồi giảng luôn cách làm | Không cần đọc đề kỹ, đã có người đọc | Bảo con đọc to và nói lại đề hỏi gì |
| Nói "dễ thế mà không làm được" | Hỏi bài là bị chê, lần sau giấu | Nói "chỗ này khó thật, mình thử từng bước" |
| Giải theo cách của mình ngày xưa | Bối rối vì cô dạy khác, mai lên lớp không dùng được | Hỏi con cô dạy thế nào, xem ví dụ trong sách trước |
| Đọc từng bước để con chép | Chép xong là xong, không hiểu | Chỉ bước đầu, để con làm phần còn lại |
| Bảo "tự nghĩ đi" rồi bỏ đi | Bị bỏ rơi khi kẹt thật | Hỏi con đã thử gì, rồi chọn nấc gợi ý phù hợp |
Không cần soạn lại bài giảng, không cần tìm thêm cách giải hay hơn trên mạng, không cần mua thêm sách hướng dẫn giải. Phần lớn bài tập về nhà đã có ví dụ ngay trong sách giáo khoa hoặc vở ghi của con, và việc chỉ con lật lại đúng trang ví dụ đã là một gợi ý tốt.
Sau vài tuần: dấu hiệu con bớt chờ người giải
Sau khoảng hai đến bốn tuần, bạn thử nghe kỹ cách con hỏi. Thay vì "bài này làm sao", con bắt đầu hỏi những câu hẹp hơn như "bố ơi, chỗ này nhân hay chia" hoặc "con tính ra 61 chai, bố xem con làm đúng hướng không". Câu hỏi hẹp lại là dấu hiệu rõ nhất con đã tự đi được một đoạn trước khi gọi người lớn.
Dấu hiệu thứ hai là số nấc cần dùng giảm. Lúc đầu nhiều bài phải lên nấc 3, nấc 4. Dần dần phần lớn chỉ cần nấc 1, đọc lại đề là con tự làm được. Dấu hiệu thứ ba là con giảng lại được bài, ít nhất là các bài đã cần gợi ý. Có thể ghi lại đơn giản vào một tờ giấy: hôm nay con hỏi mấy lần, dùng tới nấc nào, để nhìn xu hướng chứ không để chấm con.
Nếu sau một tháng con vẫn cần nấc 5 cho phần lớn bài một môn, hoặc con căng thẳng rõ mỗi khi mở vở môn đó, hãy hẹn nói chuyện với giáo viên bộ môn để hỏi con đang hụt ở phần nào. Đừng tự kết luận con kém môn đó, cũng đừng vội tìm lớp học thêm. Một câu hỏi đúng với cô thường tiết kiệm được nhiều tuần mò mẫm ở nhà.
Một thói quen nhỏ giúp việc tự kiểm dễ hơn: cuối mỗi tuần, bố và con cùng lật lại vở, chọn một bài con từng phải hỏi nhiều nhất và để con làm lại trên giấy nháp, không có gợi ý. Nếu lần này con làm trơn tru, kiến thức đã vào thật. Nếu con lại kẹt đúng chỗ cũ, bố quay về nấc gợi ý thấp nhất và đi lại từ đầu, không trách con đã quên. Với em B, bài số chai sau hai tuần được làm lại trong ba phút, con còn tự nói thêm "Bài này giống bài tính số bút trong hộp hôm trước bố ạ." Câu nói tự nối hai bài với nhau như vậy cho thấy con đã bắt đầu nhận ra dạng bài chứ không chỉ nhớ một lời giải.
Câu hỏi thường gặp
Giải hộ con một bài khó thỉnh thoảng có sao không?
Thỉnh thoảng một bài thì không sao, nhất là khi đã muộn và con đã cố thật. Nhưng nên giải trên giấy nháp, để con tự làm lại vào vở và giảng lại được. Nếu giải hộ thành thói quen mỗi tối thì con sẽ chờ người giải thay vì tự nghĩ.
Cha mẹ không biết cách giải bài của con thì gợi ý thế nào?
Câu hỏi gợi mở không cần biết đáp án. Hỏi con đề hỏi gì, đã biết những gì, ví dụ trong sách làm thế nào, là đã giúp con đi được rất xa. Nếu vẫn kẹt, cho con đánh dấu câu đó và hỏi cô trên lớp.
Con hỏi quá nhiều lần trong một buổi thì xử lý sao?
Đặt luật ba việc trước khi hỏi: đọc lại đề, xem ví dụ trong sách, thử trên giấy nháp. Dán luật cạnh bàn và nhắc nhẹ mỗi lần con gọi. Sau một hai tuần, số lần hỏi thường giảm rõ.
Gợi ý tới mức nào thì coi là làm hộ?
Khi người lớn nói ra bước hai, bước ba và đáp án cuối, đó là làm hộ. Gợi ý dừng ở chỗ con có thể tự đi tiếp: đọc lại đề, nhớ lại điều đã biết, thử số nhỏ, hoặc biết bước đầu tiên. Phần còn lại để con làm.
Con cáu khi không được chỉ đáp án thì làm gì?
Nói ngắn rằng bố mẹ vẫn giúp, nhưng giúp bằng cách hỏi. Giữ giọng bình thường, không giảng thêm. Nếu con quá mệt, cho nghỉ năm phút rồi quay lại, hoặc để câu đó lại cho hôm sau hỏi cô.
Có nên cho con xem lời giải mẫu ở cuối sách không?
Lời giải mẫu dùng tốt nhất sau khi con đã tự làm xong, để con so và tự tìm chỗ khác. Xem trước khi làm thì con dễ chép theo mà không nghĩ. Nếu sách có đáp án, cha mẹ có thể giữ phần đó và đưa con khi con đã làm xong.