Khi con lớp 3, lớp 4 làm bài gì cũng hỏi mẹ, cách gỡ hiệu quả nhất là đặt một luật đơn giản và giữ đều: con tự làm hết những gì làm được trước, gặp chỗ vướng thì đánh dấu rồi làm tiếp câu sau, xong cả bài mới gom câu hỏi hỏi một lần. Cha mẹ không bỏ mặc con, chỉ dời lúc giúp từ giữa chừng ra cuối buổi. Sau hai, ba tuần, số câu con mang tới thường giảm hẳn, vì nhiều chỗ con tự gỡ được khi quay lại lần hai.
Tình huống giả định: bé C học lớp 3, ngồi làm bài ở bàn ăn cạnh tủ lạnh trong lúc mẹ nấu cơm. Chưa đầy năm phút đã có câu đầu tiên "Mẹ ơi câu này làm sao?", mẹ lau tay ra xem thì thấy con mới đọc nửa dòng đề. Mười phút sau lại gọi, lần này là hỏi chữ "lít" viết hoa hay viết thường. Đến lúc cơm chín, mẹ đã đứng dậy bảy lần, bài vẫn chưa xong. Phần dưới đi qua lý do con hỏi liên tục, luật làm trước hỏi sau, câu nói mẫu và cách tự kiểm.
Con hỏi liên tục không phải vì con không biết làm
Nếu đem những câu con hỏi ra xem lại, nhiều nhà sẽ thấy một nửa trong đó con tự trả lời được. Con hỏi vì hỏi nhanh hơn nghĩ, vì mẹ đang ở ngay đó, và vì một lần nào đó con làm sai bị nhắc nên giờ muốn chắc trước khi viết. Có con ngồi tẩy vở ba lần trước khi viết chữ đầu tiên, có con viết xong một phép tính là quay sang nhìn mặt mẹ để đoán đúng hay sai. Đó không phải là ỷ lại theo nghĩa xấu, mà là con chưa quen chịu cảm giác chưa chắc.
Phía người lớn cũng góp phần. Khi con gọi, mẹ trả lời ngay, có khi giải luôn cho xong để quay lại bếp. Mỗi lần như vậy con học được một điều rất rõ: gọi mẹ là cách nhanh nhất để qua một câu khó. Ông bà ngồi cạnh thì càng dễ đọc đáp số hộ vì thương cháu ngồi lâu. Dần dần, việc nghĩ của con chuyển sang đầu người lớn.
Dấu hiệu con học thật trong lúc làm bài: con đọc hết đề rồi mới hỏi, và câu hỏi cụ thể, kiểu "Mẹ ơi, đề bảo tìm số còn lại, là lấy tổng trừ đi đúng không?". Dấu hiệu học đối phó: con hỏi chung chung "Câu này làm sao?", hỏi trước khi đọc xong đề, hoặc làm xong mà không nói lại được mình đã làm gì.
Luật làm trước hỏi sau, đặt trong một tuần
Không cần thông báo to tát. Chọn một buổi tối thong thả, ngồi với con mười phút, rồi áp dụng từ hôm sau.
- Chia bài thành hai lượt. Lượt một con làm hết những gì làm được, gặp câu vướng thì vẽ một dấu hỏi nhỏ ở lề bằng bút chì rồi sang câu sau. Lượt hai con quay lại những câu có dấu hỏi, thử thêm một lần nữa.
- Đặt một mốc thời gian cho lượt một. Với bài toán và tiếng Việt về nhà của lớp 3, thường hai mươi đến ba mươi phút là đủ. Có thể dùng một đồng hồ hẹn giờ dán trên cửa tủ lạnh, để con nhìn được mà không phải hỏi mẹ mấy giờ rồi.
- Gom câu hỏi một lần. Hết lượt hai, con mang vở tới, chỉ những câu còn dấu hỏi. Mẹ chỉ giúp những câu đó, và giúp bằng câu hỏi gợi ý chứ không giải hộ.
- Có một ngoại lệ rõ. Nếu con không đọc được chữ trong đề, hoặc không hiểu đề bảo làm gì, con được hỏi ngay. Những câu kiểu "từ này nghĩa là gì" không cần đợi.
- Cuối buổi, hỏi một câu về câu khó nhất. "Câu nào hôm nay con thấy khó nhất? Lúc quay lại lần hai con nghĩ ra thế nào?" Câu này giúp con để ý chính cách mình gỡ.
Tuần đầu, đừng ngạc nhiên nếu con để lại năm sáu dấu hỏi. Con đang tập chịu cảm giác chưa biết mà vẫn đi tiếp. Sang tuần thứ hai, thứ ba, số dấu hỏi thường còn hai ba cái, và đó mới là những chỗ con thật sự cần người lớn.
Câu nói mẫu khi con gọi giữa chừng
Khi con gọi lúc đang lượt một. "Con đánh dấu câu đó lại nhé, làm câu sau trước đi, lát nữa mẹ con mình xem một lượt." Nói ngắn, không cần giải thích thêm, giọng bình thường như nhắc một việc quen.
Khi con nói không biết làm gì cả. "Con đọc lại đề cho mẹ nghe. Đề hỏi cái gì? Con đã biết những gì rồi?" Nhiều khi đọc to xong con tự nhận ra mình đọc sót một chữ.
Khi con mang câu hỏi đến cuối buổi. "Con thử kể mẹ nghe con đã nghĩ tới đâu rồi, kẹt ở bước nào?" Mẹ nghe trước khi nói, vì chỗ kẹt của con thường không nằm ở chỗ mẹ đoán.
Khi con làm sai ở lượt một. "Câu này con thử thay số vào kiểm lại xem có đúng với đề không." Không nói "sai rồi", để con tự tìm.
Ông bà ngồi trông. "Ông cứ để cháu đánh dấu những câu khó, tối con về con xem cùng cháu, ông chỉ cần nhắc cháu làm hết lượt một nhé." Ông bà có việc rõ ràng thì đỡ phải đọc đáp án cho cháu.
Gợi ý bằng câu hỏi lúc cuối buổi: một ví dụ
Giả sử dấu hỏi còn lại là bài toán: "Một thùng có 48 lít dầu, rót đều vào 3 can. Hỏi mỗi can có bao nhiêu lít?". Phản xạ của nhiều người lớn là nói luôn "lấy 48 chia 3". Con viết 16, xong bài, nhưng lần sau gặp bài tương tự con lại gọi mẹ. Thay vào đó, mẹ hỏi từng bước nhỏ và dừng lại chờ con nói.
Câu thứ nhất: "Đề cho mình biết những gì?". Con nói có 48 lít, có 3 can. Câu thứ hai: "Đề hỏi cái gì?". Con nói hỏi mỗi can. Câu thứ ba: "Rót đều nghĩa là sao, can nào nhiều hơn can nào?". Con nói các can bằng nhau. Đến đây nhiều con tự thốt ra là chia. Nếu con vẫn kẹt, mẹ đổi số nhỏ: "Nếu có 6 lít rót đều vào 3 can thì mỗi can mấy lít?". Con nhẩm được 2, và nhận ra mình vừa chia 6 cho 3.
Sau khi con làm ra 16, hỏi thêm một câu kiểm: "Con thử xem 3 can, mỗi can 16 lít, gộp lại có đúng 48 không?". Con nhân hoặc cộng lại, thấy khớp. Toàn bộ chỉ mất vài phút, và cái con mang đi là cách hỏi đề, chứ không phải đáp số. Những câu hỏi này dần dần chính con sẽ tự hỏi mình ở lượt hai, trước khi vẽ dấu hỏi.
Hay làm và thử làm
Những phản xạ dưới đây đều xuất phát từ việc muốn con làm xong nhanh. Đổi một hai thứ đã thấy khác.
| Hay làm | Thử làm |
|---|---|
| Trả lời ngay mỗi lần con gọi | Nhắc con đánh dấu rồi làm tiếp, hẹn xem cuối buổi |
| Ngồi kè bên suốt buổi để con khỏi phải gọi | Ngồi gần trong tầm nghe, làm việc của mình |
| Giải mẫu câu khó rồi bảo con chép | Hỏi gợi ý một bước, để con tự đi bước tiếp theo |
| Chấm đúng sai từng câu ngay khi con viết | Đợi con làm xong cả bài rồi mới xem |
| Than "Có thế cũng hỏi" khi câu dễ | Hỏi lại con đã đọc kỹ đề chưa, không bình luận |
Không cần mua thêm sách bài tập để luyện con tự làm, cũng không cần thuê người kèm ngay. Bài về nhà cô giao đã đủ để tập thói quen này. Thêm bài chỉ làm buổi tối dài ra, con mệt và lại càng muốn gọi mẹ cho nhanh.
Khi con khóc lóc, ăn vạ hoặc bỏ trống cả bài
Mấy hôm đầu có con phản ứng mạnh: đặt bút xuống, kêu "Mẹ không giúp con thì con không làm". Lúc này đừng đôi co. Mẹ ngồi xuống cạnh con một phút, nói nhỏ: "Mẹ vẫn giúp con, chỉ là giúp sau. Con làm câu nào dễ nhất trước đi, câu nào cũng được." Con chỉ cần bắt đầu được một câu, phần còn lại thường trôi hơn.
Nếu con để trống hết, viết mỗi chữ "không biết" vào lề, thì có hai khả năng. Một là bài thật sự quá sức, con chưa nắm phần cô dạy trên lớp. Hai là con đang thử xem luật mới có thật không. Phân biệt bằng cách ngồi cùng con làm câu đầu tiên: nếu chỉ cần một câu hỏi gợi ý là con làm tiếp được, đó là thử luật; nếu con thật sự không biết bắt đầu từ đâu dù đã gợi ý, đó là lỗ hổng kiến thức cần xử lý riêng, có khi phải nhắn cô chủ nhiệm.
Có những tối con mệt vì học hai buổi, về nhà đã muộn. Những tối như vậy rút ngắn lượt một, chấp nhận nhiều dấu hỏi hơn, nhưng vẫn giữ thứ tự làm trước hỏi sau. Bỏ luật một tối thì không sao, bỏ ba tối liền thì gần như phải bắt đầu lại.
Sau ba tuần, nhìn vào đâu
Đừng đo bằng điểm số trong tuần. Nhìn vào những điều sau:
- Số lần con gọi giữa buổi giảm rõ, có tối không gọi lần nào.
- Số dấu hỏi cuối buổi ít đi, và câu hỏi con mang tới cụ thể hơn.
- Con tự đọc hết đề trước khi nói không biết.
- Có lúc con tự nói "Câu này lúc nãy con đánh dấu, quay lại thì con làm được rồi".
- Mẹ nấu được bữa cơm mà không phải đứng dậy năm bảy lần.
Nếu sau một tháng con vẫn hầu như không tự làm được câu nào, đặc biệt ở một môn, nên nhắn cô chủ nhiệm hỏi xem ở lớp con làm bài thế nào: "Thưa cô, ở nhà cháu hay vướng ngay từ câu đầu môn Toán, cô thấy ở lớp cháu có theo kịp không ạ?". Nếu con đọc rất chậm, hay nhầm chữ, khó ngồi yên dù bài ngắn, nên trao đổi thêm với giáo viên và đưa con gặp bác sĩ nhi để được tư vấn, không tự kết luận.
Câu hỏi thường gặp
Con lớp 3 có tự làm bài về nhà một mình được không?
Phần lớn các con lớp 3 tự làm được bài về nhà ở mức cô giao, nếu có thời gian cố định và chỗ ngồi yên. Con vẫn cần người lớn ở gần để hỏi những chỗ vướng thật. Việc cần tập là con thử trước, hỏi sau.
Con gọi mẹ liên tục thì có nên mắng không?
Mắng thường làm con sợ sai hơn, và càng sợ sai thì càng muốn hỏi trước khi viết. Thay vào đó, nhắc con đánh dấu câu vướng và làm tiếp. Giữ giọng bình thường, nhắc ngắn, con sẽ quen nhanh hơn.
Nếu cả bài đều có dấu hỏi thì sao?
Ngồi cùng con làm thử câu đầu bằng câu hỏi gợi ý. Nếu con làm tiếp được thì chỉ là chưa quen luật mới. Nếu con thật sự không biết bắt đầu, có thể phần kiến thức trên lớp con chưa nắm, nên trao đổi với cô chủ nhiệm.
Có nên để con dùng đáp án cuối sách để tự kiểm không?
Với con tiểu học, tốt hơn là con tự kiểm bằng cách thay số vào đề hoặc làm lại theo cách khác. Đáp án cuối sách dễ khiến con chép thẳng. Nếu muốn dùng, người lớn giữ sách và chỉ đưa sau khi con đã làm xong.
Mẹ đi làm về muộn thì ai xem câu hỏi cuối buổi?
Con có thể để vở mở sẵn trên bàn, những câu còn dấu hỏi để mẹ xem khi về, hoặc sáng hôm sau xem nhanh mười phút. Quan trọng là con đã thử hết sức trước. Ông bà cũng có thể giữ vai trò nhắc con làm hết lượt một.
Bao lâu thì con bớt hỏi?
Thường sau hai đến ba tuần giữ luật đều, số lần con gọi giữa chừng giảm rõ. Mỗi con một khác, có con nhanh hơn, có con cần cả tháng. Đừng so với anh chị em hay con nhà khác, chỉ so con với chính con ở tuần đầu.